BRACTWO
NAJŚWIĘTSZEGO SAKRAMENTU

Księga Bractwa z 1676 r.

Od chwili odnalezienia bursy z hostią schowanej przed husytami przez ks. Walentego, a następnie jej przeniesienia do Rybnika, w Jankowicach rozwinęło się szczególne nabożeństwo do Najświętszego Sakramentu. Rozkwitło ono jeszcze bardziej, gdy wybudowana została tutaj kaplica, a następnie ok. 1670 roku kościół. Na bazie podania ludowego o ks. Walentym, w oparciu o kościół filialny powstaje w Jankowicach Bractwo Najświętszego Sakramentu. Nie bez znaczenia była też wtedy wielka pobożność miejscowej ludności.

Bractwo jest to: "świeckie zrzeszenie wiernych mające na celu jakiś szczególny kult religijny lub pełnienie dzieł miłosierdzia". 1 Inna definicja z reguł dodaje, że: "jest to związek religijny mający na celu duchową formację swoich członków przez udział w nabożeństwach Mszy św., pielgrzymkach, procesjach, angażowanie się w akcjach charytatywnych i inne dziedziny życia religijnego i społecznego". 2 Bractwo powołuje do życia specjalnym dekretem Stolica Apostolska, względnie miejscowy biskup. Każde bractwo posiada zazwyczaj kilka celów, które wyznacza statut. Cel dominujący określa charakter bractwa. Jego członków wiąże silna więź na wzór rodzinnej. Pierwsze bractwa powstały już w IV wieku. Istniały bractwa, które obejmowały różne dziedziny życia religijnego i społecznego np: szpitalnictwo, ascezę, pobożne praktyki, rycerstwo, działalność charytatywną, oświatową.

W połowie XIX wieku powstały bractwa związane z kultem Matki Boskiej i Najświętszego Serca Pana Jezusa. Bractwa zawsze pogłębiały życie wiernych często wyręczając władze świeckie w działalności społecznej i kulturalno-oświatowej. Na ich tle, w sposób bardzo znamienity, przedstawia się jankowickie Bractwo Najświętszego Sakramentu. Powstało ono staraniem fundatora miejscowego kościoła pod wezwaniem Bożego Ciała, hrabiego Ferdynanda Leopolda Oppersdorffa - właściciela państwa rybnickiego, które jak już wspomniano przeszło w jego ręce po śmierci brata żony Marii Magdaleny Szeber Praszma. Hrabia zostaje pierwszym przełożonym bractwa. Jego syn, Jan Bernhard, studiujący za granicą uzyskuje od papieża Klemensa X potwierdzenie bractwa wraz z odpustami. Papież czyni to osobną bullą, czyli urzędowym pismem papieskim wydawanym w sprawach wielkiej wagi. Bulla datuje się na 7 stycznia 1675 roku. Wspomniane odpusty, będące darowaniem przez Kościół kary za grzechy pod warunkiem wykonania pewnych praktyk religijnych, członkowie bractwa mogli otrzymywać zgodnie z bullą:

• w dzień Wniebowstąpienia Chrystusowego,
• w dzień Zielonych Świąt,
• w dzień Bożego Ciała,
• w dzień Narodzenia Najświętszej Marii Panny,
• w dzień wstąpienia do bractwa po spowiedzi i komunii św. pod znanymi warunkami,
• w godzinę śmierci, jeśli z nabożeństwem jego członkowie imię Jezusa wymówią,
• siedem lat i siedem kwadragen dla wszystkich członków w dniu przez ordynariusza oznaczonym,
• 60 dni członkowie, którzy spełnią jakikolwiek uczynek miłosierdzia, czy to duchowego czy cielesnego, lub ci, którzy w kościele lub kaplicy bractwa modlić się będą i na intencję Stolicy Świętej odmówią Ojcze nasz i Zdrowaś Mario.

Papież w swojej bulli wyraża radość, że ludzie wszelkich stanów bez różnicy stanu i wieku chcą okazywać cześć ukrytemu pod postacią chleba Zbawicielowi, wspomina o rozwoju tego bractwa i o miłości i miłosierdziu doń jego członków. Na dowód swojej ojcowskiej radości papież Klemens X potwierdza bullą istnienie bractwa i nadaje mu wspomniane odpusty. 3 W rok później, 16 marca 1676 roku, bractwo wraz z odpustami potwierdza generalny wikary wrocławski Ignacy Leopold Lassel von Kliman. Po śmierci Klemensa IX dopiero po ponad czteromiesięcznym konklawe nowym papieżem został wybrany, 20 kwietnia 1670 roku, kardynał Emilio Altieri, który przybrał imię Klemensa X. Był 239 papieżem kościoła katolickiego. Urodził się w Rzymie 13 lipca 1590 roku, w chwili wyboru miał więc 80 lat. Wcześniej przez długie lata był nuncjuszem w Polsce. Dokładnie rzecz ujmując był auditorem nuncjusza papieskiego w Warszawie. Praca jego polegała na przygotowaniu materiału procesowego i gromadzeniu środków dowodowych w sądownictwie kościelnym. Nie jest wykluczone, że z tamtych czasów zachowały się w jego pamięci opowieści o nadzwyczajnych rzeczach dziejących się w Jankowicach, a może nawet odwiedził cudowne miejsca z nimi związane? Na to pytanie historia nie jest jednak w stanie odpowiedzieć. Zadziwiającą rzeczą jest to, że na prośbę jednego człowieka Jana Bernharda Oppersdorffa, papież w 5 roku swego pontyfikatu odpowiada pozytywnie. Klemens X umiera 22 lipca 1675 roku w Rzymie. Niezaprzeczalne są jego zasługi na rzecz odwrócenia od Europy zagrożenia tureckiego. Część ofiar, które w tym celu napłynęły do Rzymu, przesłał Janowi III Sobieskiemu. 4

W roku 1676 hrabia Leopold Oppersdorf funduje dla bractwa wspaniałą księgę, do której jego członkowie dokonują wpisów. Pierwszy czyni to sam hrabia a za nim inni. Hrabia prosi, aby jego imię było wpisane do księgi żywota i żeby Pan Jezus nie był dla niego surowym sędzią na sądzie boskim. Inni wpisali wyjątki z ojców kościoła o Najświętszym Sakramencie, modlitwy na cześć Najświętszego Sakramentu, prośby o łaskę i miłosierdzie dla siebie. Ks. Długołęcki w 1900 roku pisał o księdze Bractwa: "Jest to gruba księga in folio, przeszło tysiąc kart licząca, w czerwony dziś nieco wyblakły safian oprawiona. Po rogach grube klamry z kutego srebra, w środku na wierzchniej okładce na podobnie masywnej blasze wyciśnięty kielich z unoszącą sie nad nim hostią, na dolnej herb rodziny Oppersdorffów". 5 Niestety autor dodaje, że od 1874 roku nie dokonano żadnego nowego wpisu do tej księgi. Nie jest to prawdą. Wpisy pochodzą nawet z początków XX wieku, ale o tym autor nie mógł jeszcze wiedzieć. Po tym, jak jankowicki kościół stał sie parafialnym (1897 rok), zaistniała nadzieja na odnowienie bractwa. Ks. Długołęcki wierzył, że:"otrzymamy bractwa odnowienie a za nim, że na nowo zakwitnie w nowej naszej parafii nabożeństwo do Najświętszego Sakramentu". 6 Księga bractwa zachowała się do dzisiaj i jest przechowywana na probostwie, a wspominają o niej przewodniki i książki dotyczące architektury sakralnej ziemi rybnickiej. Została na krótko wypożyczona w związku z wystawą z okazji 70-lecia diecezji katowickiej odbywającej się pod hasłem "Soli Deo Honor et Gloria" - "Samemu Bogu cześć i chwała" a otwartej w Katowicach dnia 26 października 1995 roku przez arcybiskupa Damiana Zimonia. 7 Samo Bractwo Najświętszego Sakramentu zostało niedawno odnowione. Jest to symbolem nieustannego kultu Bożego Ciała trwającego od stuleci wśród mieszkańców Jankowic.

Księga Bractwa Najświętszego Sakramentu

1.Słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 1978, s. 194
2.Bóg, człowiek, świat ilustrowana encyklopedia dla młodzieży, Katowice 1991, s. 38
3.W. Długołęcki, Parafia..., s. 11-13; Bractwo Najświętszego Sakramentu założył także we Wrocławiu kardynał Fryderyk Hessen-Darmstadt (1671-1682). Miało ono słuzyć rozbudzeniu kultu eucharystycznego. Polecił wykonać baldachim, uczestniczył osobiście w procesjach Bożego Ciała, zadbał o nowy, bardziej uroczysty wystrój dla kapituły wrocławskiej, patrz: J. Pater, Poczet biskupów..., s. 93.
4.R. Fischer-Wollpert, Leksykon papieży, przekład B. Białecki, Kraków 1990, s. 162-163
5.W. Długołęcki, Parafia..., s. 13-14.
6.tamże, s. 14.
7.Księga Bractwa Najświętszego Sakramentu, kiedyś oprawiona w czerwony safian, obecnie obłożona jest czerwoną skórą, do której przyprawiono pierwotne okucia. Księga ma format 33 x 20 centymetrów. Na przedniej okładce widnieje owal o przekroju 14 x 10,5 centymetrów - imitujący wieniec, podobizna monstrancji wystawionej na ołtarzu o średnicy 9 centymetrów, po bokach ołtarzyka lichtarze ze świecami, w rogach przedniej i tylnej części okładki ozdoby kwiatowe 7 cm. długości. Po bokach każdej okładki widnieją dwa metalowe uchwyty, które prawdopodobnie służyły do przytrzymywania zamków lub zatrzasków. Tył okładki zdobią te same elementy z herbem Oppersdorfów oraz srebrne okucia. Na grzbiecie księgi widnieje napis Die Brudersschaft Corporis Christ . Na stronie 2 kolorowy obrazek przedstawiający dwa anioły w chmurach adorujące Eucharystię w monstrancji. Napis - Tantum ergo sacramentum veneremur cernui et antiquum documentem novo cedat ritui . Na stronie 3 herb Oppersdorfów w kolorze.
Strony następne: breve papieskie Klemensa X, napis Album Sodalitatis Corporis Christi..., własnoręczny podpis Ferdynanda Leopolda Oppersdorfa i data 24.02.1677. Na kolejnych stronach wpisy 2185 osób, które wstąpiły do Bractwa do roku 1700, 40 osób wpisanych na przełomie XIX i XX wieku ( ostatnia strona księgi), 9 osób wpisanych w roku 1702 oraz 9 osób zapisanych po roku 1715.
Podstawowe, alfabetyczne strony księgi od A do Z zawierają 3810 nazwisk. Łącznie zapisano więc 6053 osoby. Spisu nie prowadzono w kolejności wstępowania do Bractwa lecz w porządku alfabetycznym. W pierwszych latach XVIII wieku rozpoczyna się upadek Bractwa. Przy nazwiskach księży wpisywano miejsce ich duszpasterzowania. W księdze widnieją nazwiska rodów szlacheckich: Prażma, Węgierscy, Larysz Jarecki Marklowski, Minkwitz, Niewiadomski, Porembski, Szonowski, Rogowski, Kotuliński, Strzela, Trach, Wilczek, Wipler

Norbert Niestolik

POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ