W odniesieniu do czci obecnego w Eucharystii Uwielbionego Jezusa Chrystusa w Kościele trzeba wyróżnić pewne etapy, różniące się miedzy sobą. Pierwsze tysiąclecie określa się mianem tysiąclecia komunii, jedności.
Kult Eucharystii zmierzał, bowiem nie do adoracji, lecz do Komunii. Komunia oznaczała wspólnotę wzrastającego Kościoła. Prawdziwym Ciałem Chrystusa był zjednoczony lud Boży. Chleb i wino były narzędziami, przez które Ciało Chrystusa było żywione, budowane. Chrystus łamiąc chleb dał znak, zaprosił, wezwał do dzielenia się z Nim, uznania Jego drogi. Spożywać chleb i wino oznacza wejść w Jego paschalną intencję, czynić swoimi Jego pragnienia. Chleb i wino są sakramentem Jego Obecności, oznaczają Jego Obecność i wzywają spożywających do gestu dzielenia się- łamania chleba. Augustyn w homilii do ewangelii janowej mówił: Znają wierni ciało Chrystusa, jeśli nie zaniedbują być Chrystusa ciałem. Niech staną się ciałem Chrystusa, jeśli chcą żyć Duchem Chrystusa . Ci, którzy taki chleb (chleb zgody) pozywają nie kłócą się miedzy sobą, bo z wielu jesteśmy jednym chlebem, jedynym ciałem. Bóg mieszka w domu tych, którzy prowadza ten sam rodzaj życia. W Kościele początków nie znajdujemy śladów właściwie rozumianego kultu eucharystycznego poza celebracją Pamiątki Pana. To poza to egzystencja w komunii , w jedności. Chrześcijanie wzięli sobie do serca polecenie Pana: To czyńcie na moją pamiątkę (Łk 22,19). Odwołać się trzeba do fermentum nazywanym cząstką z posiłku z Ostatniej Wieczerzy , wysyłanym przez biskupa innym Kościołom na znak jedności, komunii w ofierze. Jeśli w VI w. istniał w monastyrach zwyczaj odwiedzania ołtarzy nie oznaczał czci odnoszącej się do Najświętszego Sakramentu. Nie zapominamy jednak, że odnoszenie się do Świętych Postaci poza celebracją nacechowane było wielkim szacunkiem i czcią.
W ciągu XI stulecia zaistniały różne elementy, które przygotowały inną drogę publicznej czci Eucharystii. Do tych czynników należały: tendencje subiektywistyczne i indywidualistyczne, początki mistyki, przywileje udzielane poszczególnym społecznościom, wyczulenia na sumienie i osobowość, indywidualizm epoki gotyku, trudności związane z tezami Berengariusza z Tours. Człowiek tej epoki chciał modlić się i medytować w sposób bardziej wolny, mniej zależny, pragnął modlić się z większym udziałem swojego uczucia i wyobraźni. W centrum religijnej uwagi jest Eucharystia jako kontemplacja męki i śmierci Chrystusa. Duże znaczenie zyskały dramatyzacje liturgiczne, potrzeba widzenia, oglądania Hostii. (desir de voir l hostie). Konsekracja stała się punktem zadziwienia, zdumienia. Podczas konsekracji i ukazywania odmawiano modlitwy: Duszo Chrystusowa uświęć mnie, Zbliżam się wpokorze . Modlitwa Duszo Chrystusowa pojawiła się po raz pierwszy w 1314/1320 w Anglii. Przedłużane ukazywanie Świętych Postaci, sprawia, że te właśnie modlitwy były odmawiane podczas wystawienia Sanctissimum.
Pierwsze świadectwo modlitwy przed Sanctisssimum pochodzi z XII / XIII w z kręgów monastycznych, beginek i cystersów brabancko flamandzkich, którzy mieli obowiązek porannego pozdrawiania Chrystusa obecnego pod postacią chleba. W jednej z Reguł zakonnych znajduje się notatka, że klękając przed ołtarzem, na którym przechowywano Święte Postacie wymawiano słowa: Witaj Początku naszego stworzenia. Modlitwę przed Sanctissimum praktykowaną w klasztorach podejmują chrześcijanie świeccy, duża w tym zasługa Jana Taulera, Henryka Susso. To nawiedzenie osobiste Sanctissimum- było jakimś odpowiednikiem lampy przed tabernakulum. W połowie XI w. w klasztorach benedyktynskich w Bec i Cluny przyjmuje się zwyczaj przyklękania przed Najświętszym i okadzania. Na pierwsze miejsce w publicznych formach kultu Eucharystii wysunęło się święto Bożego Ciała uważane za nowość i procesje, które w Niemczech znane były już przed 1311 r. procesje prowadzą do praktyki Wystawienia Najświętszego. Sakramentu od połowy XVI w., kończenia nabożeństw błogosławieństwem Najświętszego Sakramentu Uciera się praktyka sprawowania Eucharystii przy wystawionym Najświętszym Sakramentem, jak i w XV w recytacja Liturgii Godzin. Pod koniec XV w przedłużone adoracje na pamiątkę 40 godzin przebywania Jezusa w grobie. Wystawienie Najświętszego Sakramentu. w tabernakulum, a w Mediolanie od XVI w. przed wystawionym publicznie Sanctissimum. Duża w tym zasługa Antoniego Marii Zaccaria (zm 1539). Ten typ adoracji przyjął Rzym, a instrukcja papieża Klemensa XI wydana w 1705 rozciągała zwyczaj na cały Kościół. Podkreślanie obecności osiągnęło swoje szczyt w organizowaniu kongresów eucharystycznych, oraz powstawaniu licznych instytutów religijnych stawiających sobie za główne zadanie adorację Świętych Postaci. Ich działalność prowadzi do powstania zwyczaju wieczystej adoracji, nieustannej, którą Pius XII w Mediator Dei uznał za najbardziej doskonały przejaw pobożności eucharystycznej, poza liturgicznej. W XIX w. adoracje nocne rozpoczęte w Rzymie w 1810, upowszechniją się, wprowadzone w Paryżu w 1844. W Stolicy Francji uczynił to wikariusz generalny bpa Affre ks. M. De la Bouillerie. Organizował ludzi, którzy zobowiązywali się raz w miesiącu przez jedną godzinę adorować Najświętszy Sakrament, pozostając u siebie w domu. Żyd konwertyta P. Herman zaproponował wspomnianemu księdzu uczynienie parafialną tej praktyki. Sam szóstego grudnia 1848 adorował Najświętszy Sakrament w nocy, w kościele Notre Dame de Victoire.
Najbardziej znaną nieustającą adoracją jest adoracja w kościele Sacré Coeur na Montmartre w Paryżu. W 1876 P. Rey otrzymał pozwolenia na wystawienie Najświętszego Sakramentu w każdy piątek, w 1881 ta adoracja została przedłużona na trzy dni w tygodniu, od 1885 stała się nieustanną, trwającą w dzień i w nocy Swoistym znakiem adoracji Najświętszego Sakramentu w naszych czasach był niewątpliwie Charles de Foucauld (zm.1916) spędzający nawet kilka godzi na adoracji Jezusa Eucharystycznego, czynił to do ostatnich dni swego życia w Hoggar, w środowisku niechrześcijańskim. Kochał tych ludzi, ale nie wiedział jak im głosić Chrystusa Zmartwychwstałego.Foucauld adorując Ukrytego Boga posiadał wyostrzony zmysł człowieczeństwa Chrystusa i Jego pokory. Był przekonany, że adoracja eucharystyczna wiąże Jezusa z Nazaretu z dniem dzisiejszym. Postacie natomiast chleba eucharystycznego jest ekspresywnym znakiem Jezusowej pokory. Typ adoracji reprezentowany przez O. De Foucauld wskazuje równocześnie na związek Eucharystii z misterium Wcielenia. Związek pomiędzy Wcieleniem i Eucharystią był silnie akcentowany szczególnie w teologii Wschodu. Eucharystia posiada swoją realną podstawę w niezmierzonej miłości (Philantrophia) Boga, w zniżeniu się Słowa Bożego stanie się człowiekiem .Pięknie to wyraża prefacja Drugiej Modlitwy Eucharystycznej.
Odmienny typ adoracji reprezentuje, zrehabilitowany w naszych czasach, jezuita P. Teilhard de Chardin (zm.1955). Dla niego monstrancja poszerza się o cały świat, w którym dokonuje się przemiana. Przemiana eucharystyczna przekształca podnosząc całą rzeczywistość, dokonuje dokończenia stworzenia. Theilardowski typ adoracji znajduje swoje odbicie w kosmicznej dymensji Eucharystii, o której wspomina Jan Paweł II w swojej testamentalnej, jak się mówi, encyklice O Eucharystii w życiu Kościoła (2003). Encyklika podkreśla najpierw, że Eucharystia posiada kosmiczne wymiary, stanowi serce świata, także wtedy gdy sprawowana jest na najskromniejszym ołtarzu wiejskiego kościoła czy kaplicy. Zawsze celebrowana jest na ołtarzu świata, w kosmicznej scenerii. Wizje adoracyjną ukonkretnił Teilhard de Chardin sprawując Eucharystie na jednej z wysokich gór w Chinach. Z braku chleba i wina ofiarował Bogu Ojcu na patenie świat jako Chrystusa powszechnego, jako nową dymensję natury Chrystusa. W przemienionej hostii z chleba ukrywa się hostia świata wznosząca się, dążąca do jedności.
Mimo tego renesansu adoracji, można powiedzieć, że adoracja w pewnym sensie prywatyzuje się. Staje się specjalnością klasztorów żeńskich, zamkniętych. Ruch liturgiczny skupia się na celebracji Eucharystii. Odnowa liturgii po Vaticanum II raczej nie doceniała adoracji w naszym rozumieniu. Potwierdzeniem jest ubolewanie Jana Pawła II wyrażone w encyklice O Eucharystii w życiu Kościoła: w nr.dziesiątym : zauważa się prawie całkowity zanik praktyki adoracji eucharystycznej .W liście apostolskim Mane nobiscum Domine podkreśla, że adoracja eucharystyczna w roku Eucharystii winna być szczególnym zadaniem. Niemniej trzeba zauważyć pewne pozytywne zjawiska wyrażające się w upowszechnianiu się adoracji w środowiskach studenckich (pielgrzymka studentów do Chartres) jak i w specjalnych nowo powstałych wspólnotach np. Emmaus, Siostry Ojca de Foucauld, Siostry Misjonarki Miłości- Matki Teresy. Zgromadzenie Points- Coeur, Ruch charyzmatyczny, spotkania w Taizé :Grupy modlitewne szukające miejsca ciszy, medytacji, kontemplacji, modlitwy. i innych., Duszpasterze akademiccy zauważają prośby ze strony studentów o możliwość adoracji. W niej pragną odnaleźć się doznać doświadczenia Ducha Świętego, być zatopieni przez łaskę, poczuć się dzieckiem w ramionach Ojca , doznać czułości i serdeczności miłości Jezusa, zakosztować Boga. Tam istnieje, przed Bogiem żywym . Wyrażenia te pochodzą z wypowiedzi studentów, odnotowane przez ich duszpasterza Remi Cheno, który akcenty zbytnio uczuciowe w pobożności studentów odczytuje jako wynik niepogłębionej ewangelizacji stanowiącej dlań nowe zadanie.
Powróćmy jednak do zasadniczych etapów rozwoju rozumienia Eucharystii. Koniec stulecia to znaczące zjawiska: Ruch Liturgiczny, Ruch Biblijny, Vaticanum II otwierają inną perspektywę czci Uwielbionego Pana obecnego w Eucharystii. Otwierają millenium paschy. Podstawowe znaczenie posiadają Konstytucja o Liturgii, encyklika Pawła VI Mysterium wiaryi (1965) oraz wydana dwa lata później Instrukcja o kulcie Eucharystii (1967). Linię tę kontynuuje w swoich wypowiedziach Jan Paweł II. Nauczanie Kościoła wyrażone w dokumentach soborowych traktuje misterium paschalne jako fundament Kościoła i Eucharystii. Konstytucja o Liturgii ukazuje (art.2) misterium Chrystusa i naturę Kościoła. Liturgia jest celebracją Chrystusowej Paschy. Pascha jest misterium śmierci i zmartwychwstania, zbawienia i obecności w świecie. Uobecniający się w celebracji liturgicznej Chrystus zmartwychwstały i uwielbiony pozwala ludziom złączyć świat z Bogiem Ojcem. Ewolucja ludzkości i świata winna zmierzać do wypełnienia (KL 2,8) Słowem kluczem we wspomnianych rozważaniach jest kategoria biblijna pamiątka hebrajskie zikkaron, greckie anamnesis- łacińskie memoriale- prawdziwa aktualizacja wydarzenia zbawczego, pozwalająca wierzącemu wejść w samo serce misterium Bożego działania w historii ludzkiej. Ostatnia encyklika Jana Pawła II- najkrótsza, traktowany jako testament, sytuuje Eucharystię w sercu życia Kościoła, który Eucharystia buduje. Eucharystyczna obecność Jezusa Chrystusa ukazana jest w kontekście innych obecności w celebracji. Eucharystia jako Uczta Pana i dar dla Ojca I ludzi, dar aż po śmierć na krzyżu są nierozdzielne. Celebracja Eucharystii uwiecznia ofiarę krzyża, jest pamiątką śmierci I zmartwychwstania Chrystusa, ucztą Pana. Instrukcja poleca by przypominać wiernym, że adoracja Chrystusa eucharystycznego wywodzi się z ofiary i dąży do Komunii sakramentalnej i duchowej (EM 50). Wizja Eucharystii jest podstawą form i treści adoracji Jeżeli kult Eucharystii poza Mszą świętą skupia się na memoriale misterium paschalnym, to znaczy, że treść, i kształt rytualny adoracji, winny ukazywać nierozdzielną jedność sakramentalną całej celebracji.
Adoracja Najświętszego winna być zawsze rozważana w relacji do celebracji eucharystycznej. Adoracja nie może być oddzielona od Mszy św. Nie jest ona czymś zewnętrznym w stosunku do Mszy, Msza jest jej elementem konstytutywnym. Czynienie tego, co Pan nakazał na Ostatniej Wieczerzy (Łk 22,19;1 Kor 11.24-25) prowadzi do adoracji rzeczywistej obecności, która jest równocześnie znakiem definitywnej obecności eschatycznej. Dlatego miejsce adoracji powinno przedstawiać pewna zgodność z miejscem celebracji. Miejsce adoracji jest tu istotne- ołtarz odnoszący do celebracji eucharystycznej. Związek ten winien się uwyraźniać także przez wystawienie Sanctissimum w monstrancji i ciborium na ołtarzu, bez tronu, który dopuszczalny jest tylko w wyjątkowych wypadkach. (EM 60)
Adoracja nie jest tylko postawą chrześcijan przed tabernakulum, adoracja odbywa się najpierw i przede wszystkim w celebracji Eucharystii i tak celebracja winna być przezywana. Celebracja, bowiem Eucharystii z jednej uczestniczy, w adoracji trynitarnej uznając i wyznając oddanie się Chrystusa Ojcu i za nas. Równocześnie istnieje w niej wiele momentów o charakterze adoracyjnym: Chwała na wysokości , święty , doksologie, Oto Baranek Boży . Eucharystia jest i dziękczynieniem i uwielbieniem. Adoracja poza celebracją nie może być ucieczka od celebracji Eucharystii może niekiedy zrytualizowanej, nie może być konkurencją dla doświadczenia miłości Boga w uobecniającej Passze Jezusa Chrystusa. Adoracja wypływa z Eucharystii, jest jej przedłużeniem i normalnym dopełnieniem uczestnictwa w Najświętszej ofierze.
Adoracja poza mszą wypływa z uobecnienia się misterium paschalnego, jest przedłużeniem Eucharystii, ponieważ obecność Uwielbionego Chrystusa trwa. Jest On obecny jako osoba, jako ktoś, kto kocha, pragnie być miłowanym i o tę miłość prosi. Adoracja jest przedłużeniem celebracji, by pozwolić uwewnętrznić tę uobecnianą miłość. Jest innym sposobem wejścia w relację z apelem Pana: to czyńcie na moją pamiątkę (Łk 22,19). Eucharystyczna obecność nie jest tylko cudem boskiej potęgi, ale także cudem miłości ludzkiej Jezusa dla swego Ojca i dla człowieka. Kontemplować Hostie, to kontemplować i adorować AKT miłości, która doskonale się spełniła, umożliwia adorującemu dawanie swojego i krwi poprzez studium, wykonywanie zadań życiowych, kulturę życia, po prostu jakościowy rozwój powołania.
Adoracja pozwala, dalej, pełniej i głębiej żyć Paschą Chrystusa. Autor encykliki Eucharisticum misterium stwierdza w nr 50: kiedy wierni czczą Chrystusa obecnego w Sakramencie, niech pamiętają, że ta obecność wypływa z ofiary i ma jednocześnie na uwadze Komunię sakramentalną i duchową . Trwanie na modlitwie przy Jezusie żywym i prawdziwym w Najświętszym Sakramencie przygotowuje do owocnego sprawowania Eucharystii, oraz przedłużą postawy kultyczne i egzystencjalne przez nią wzbudzone. Jak Eucharystia- oblubieńczy dar Boga jest komunią w dynamizmie życia trynitarnego, podobnie i adoracja Świętych Postaci. Misterium paschalne w centrum adoracji, w celebracji Eucharystii aktu założycielskiego Kościoła odsyła do immanentnego i oikonomicznego życia Trójcy świętej (historiozbawczego).Trójca święta jest adoracją wieczystym, dialogiem miłości, nadzieją, decyzją istnieją od zawsze. Celebracja Eucharystii partycypuje w trynitarnym dialogu miłości. Adoracja w konsekwencji posiada także wymiar trynitarny. Stwierdzenie o związku adoracji z życiem trynitarnym jest wyjątkowo nośne. Wymaga od adoratorów przyjmowania obecność Bożej w z jej trynitarnym dialogiem, oczekiwania, decyzji w historycznym czasie Oznacza otwierać się na wymaganie decyzji, wyboru kto nie jest ze Mną jest przeciwko Mnie (Mt12,30Łk 11,23), żąda stawania się zaczynem historii , prowokacją , narzędziem uniwersalizacji wolności i miłości, kształtowanie jej w konkretnych etapach historii zbawienia. Uczestnictwo w Ciele Chrystusa oznacza, jak pouczał wiernych, św.doktoor Eucharystii Jan Chryzostom w 24 homilii dotyczącej l pierwszego listu do Koryntian , jest czymś więcej niż uczestnictwem, jest komunią to znaczy byciem z innymi i dla innych, jednych dla drugich w dynamice trynitarnej. Adoracja Sakramentu Bożej Obecności, to nie sprawa indywidualnej modlitwy, jednej z praktyk seminaryjnych czy zakonnych, prawdą jest jednak, że doświadczane treści paschalne wpisujące się we wspólnotę ciszy, sprawiają, że wspólnota w adoracji jest najbardziej sobą.
W przemienionej Hostii jest cząstka wszechświata. Zbawienie dotyczy całości stworzenia. Bóg nie chce niczego zniszczyć. W paruzji, uniwersum materialne, zostanie przemienione i w jakiś sposób przyjęte w uwielbione Ciało Zmartwychwstałego Pana, wszystko przecież zostało stworzone w Chrystusie (Kol 1,16), i wszystko w Nim będzie zbawione. Kontemplowana Hostia jest cząstką uniwersum materialnego i w Eucharystii całkowita Paruzja Pana już się rozpoczęła. Ten typ paruzji określa się mianem sakramentalnej. Ta świadomość nabiera szczególnego znaczenia w odniesieniu do homo technicus prowadzi do odpowiedniej wizja świata materialnego. Wychowuje do respektowania go jako miejsca manifestacji Boga, uczy patrzeć na świat jako znak boży, jako hymn cudownie skomponowany (Grzegorz Nyssy Hom. In psalmorum PG 44,441B), kompozycja muzyczna. Pozwala przemieniać świat w świątynie. Kosmoteosa ściśle wiąże się z antropoteozą. To co się dzieje w człowieku posiada wymiar kosmiczny, wyciska się na kosmosie. Przez stworzony świat Bóg chce komunikować się z człowiekiem.
Związek Eucharystia misterium paschalne i adoracja wyrażać się winien także w konkretnym kształtowaniu adoracji. W Eucharystii Słowo i czyn nie mogą być rozdzielone. Celebracja memoriale daje sens całej rzeczywistości, porządkowi stworzenia i historii zbawienia, uobecnia szaleństwo Bożej miłości znajdującej swoje summum w Jezusie Chrystusie. Równocześnie przywołuje dynamizm zmartwychwstania.. Adoracja odzwierciedla strukturę Eucharystii, a więc. Stół słowa Bożego. Nie powinno być adoracji bez karmienia się słowem bożym. Kościół słucha i przyjmuje słowo Boże, sprawuje memoriale, które uobecnia słowo. Wsłuchiwanie się w słowo Boże, przeniknięta milczeniem medytacja podczas adoracji odsyła zawsze do uniwersalnych Bożych zamiarów względem człowieka i społeczności, w której żyje. Słowo Boże jest posłaniem Boga do człowieka, apelem adresowanym do osoby, aby człowiek poznał Boga osobowo, spotkał Chrystusa i żył dla Niego. Stół posiłku- uczty z Panem i z braćmi.
Adoracja, która jest odpowiedzią na miłość Pana znajduje swój wyraz komunii, którą określa się jako duchowa. Niezaprzeczalnym natomiast rysem pobożności wczesnochrześcijańskiej była troska o potrzebujących. Stół eucharystyczny otwierał drzwi dla miłości. Stawał się stołem potrzebujących , stołem dzielenie się, udzielanie się, Jan Paweł II w encyklice O Eucharystii w życiu Kościoła przytoczył fragment homilii Jana Chryzostoma, a także odesłał do swej wcześniejszej wypowiedzi z encykliki Sollicitudo rei socialis (1987)- Społeczna troska Kościoła. W nr.20 encykliki czytamy: Pragniesz uczcić ciało Chrystusa? Nie lekceważ go, gdy jest nagie. Nie oddawaj mu czci tu, w świątyni, suknem z jedwabiu, aby lekceważyć je potem na zewnątrz, gdzie doświadcza zimna i nagości. Ten, który powiedział jest Ciało moje jest tym samym, który rzekł: Byłem głodny, a nie daliście mi jeść i wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili . Po co stół eucharystyczny zastawiony złotymi kielichami, kiedy On umiera z głodu? Zacznij karmić Go głodnego, a potem z tego, co zostanie będziesz mógł ozdobić również ołtarz . Adoracja Sanctissimum jest liturgią dobra (Wyrażenia tego użył francuski filozof Paul Ricoeur po uczestnictwie w liturgii w Taizé). Modlitwa adoracji orientuje w kierunku stołu biednych.
Adoracja jest swoistą wigilią paschalną koncentrującą się na udziale w misterium paschalnym, na odpowiedzi na dar Jezusa, który ciągle na nowo wydaje samego siebie, na uwewnętrznieniu paschy, przez zawierzenie siebie Bogu całkowicie, na wydaniu całej swojej osoby, siebie samego dla zbawienia, na głoszeniu swoim życie śmierci I zmartwychwstania Chrystusa, ale zawsze w komunii z cała ludzkością. Udział w Jezusowej passze prowadzi do zakosztowania miłości i wolności. Rzeczywista, personalna obecność Uwielbionego Chrystusa jest konsekwencją paschy świętej, wydania się Jezusa za wielu na zbawienie, śmierci dla innych , bycia, dla , które fundamentalnie kształtuje powołanie kapłańskie. Adoracja karmi powołanie misyjne. Jeżeli adoracja nie jest doświadczana jako przedłużenie celebracji mszy, Kościół zagrożony jest zajmowaniem się samym sobą i niedostrzeganiem faktu, że obecny Eucharystyczny Chrystus jest Zbawicielem świata (J 4,42), wydaje swoje ciało i Krew na zbawienie za wielu. A czyni to z miłości.