CANTATE DOMINO
ŚPIEWAJMY PANU

Adam Kuśka

[Rozmiar: 42727 bajtów]

Główny tytuł cyklu artykułów nie jest przypadkowo wybrany. Zdanie: „Śpiewajmy Panu pieśń nową” skłania chrześcijanina do podążania drogą Chrystusową, pracowanie nad sobą, by najpiękniej wypełniać wolę Bożą jak również oddawać hołd Panu Bogu, Matce Boskiej, świętym poprzez staranny śpiew, grę na organach i innych instrumentach odpowiadających powadze liturgii. Ogólna wiedza społeczeństwa na temat doboru pieśni do mszy i nabożeństw w opinii hierarchów kościoła zajmujących się tym problemem jest niewystarczająca.

Dowodem tego są pieśni lub piosenki z listy przebojów, które są melodyjne i nastrojowe, ale często nie mają nic wspólnego z tym o czym jest liturgia, czy to w słowach, czy charakterze muzyki. W tym miejscu pojawia się jeszcze jeden problem brak wiedzy o literaturze muzycznej, zawierającej nieprzebrane bogactwo utworów, nierzadko przystępne także dla amatorskich zespołów i ludzi kochających muzykowanie.

Rozważania na temat muzyki kościelnej i liturgicznej mają na celu przybliżyć zainteresowanym Czytelnikom jej istotę i uwrażliwić na wiele szczegółów z pozoru nieistotnych, przy głębszym zastanowieniu nad związkiem muzyki i liturgii bardzo istotnych, muzyka kościelna bowiem mocą Soboru Watykańskiego II jest integralną częścią świętej liturgii kościoła łacińskiego.

MSZA ŚWIĘTA

Opowiadanie o Mszy św. jest wielowątkowe, gdyż nie ogranicza się tylko do samej oprawy muzycznej. Są też inne funkcje w posłudze liturgicznej, o których warto więcej wiedzieć. Zainteresowanych przepisami liturgicznymi dotyczących porządku Mszy św. po ostatnim soborze odsyłam do publikacji Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów „Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego” z trzeciego wydania mszału rzymskiego Rzym 2002, dostępne w księgarniach katolickich.

Jezus Chrystus mając sprawować ucztę paschalną, na której ustanowił Ofiarę Ciała i Krwi polecił na to przygotować przestronną komnatę. Kościół podjął wezwanie Zbawiciela ustanawiając przepisy sprawowania Najświętszej Eucharystii. Msza święta składa się jakby z dwóch części: z liturgii słowa i liturgii eucharystycznej stanowiące razem jeden nierozłączny akt kultu. Podczas Mszy świętej zostaje zastawiony stół słowa i stół Chrystusowego Ciała, z którego wierni czerpią naukę i pokarm.

Celebracja Mszy świętej ma charakter wspólnotowy. Duże znaczenie posiadają dialogi między kapłanem i wiernymi, oraz aklamacje (Amen., I z duchem twoim., Alleluja, Hosanna i inne), albowiem przyczyniają się do „pogłębienia komunii” między kapłanem a ludem. Aklamacje są ponadto żywym i głośnym wyznaniem wiary i podkreśleniem solidarności ludu Bożego. Trzeba zatem zadbać, aby odpowiedź „Amen” lub „I z duchem twoim” była śpiewana wyraźnie starannie, nabożnie i z należytym szacunkiem.

Śpiewy liturgiczne wykonywane podczas Mszy św. dzielą się na dwie grupy: części stałe występują zawsze w tej samej formie merytorycznej. Są to: Kyrie – Panie zmiłuj się nad nami., Gloria – Chwała na wysokości Bogu, Credo – Wierzę w jednego Boga, Sanctus – Święty, święty, Benedictus – Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie, Agnus Dei – Baranku Boży. Do części stałych należą także: znak krzyża, dialog przed i po Ewangelii, dialog przed prefacją, śpiew „Ojcze nasz (łac. Pater noster), aklamacje „Amen”, „I z duchem Twoim”, pozdrowienie końcowe, „Idźcie w pokoju z Chrystusem”, „Idźcie ofiara spełniona”, do których rozbrzmiewa ta sama odpowiedź „Bogu niech będą dzięki”.

Części zmienne posiadają różną treść w zależności od niedzieli, okresu liturgicznego czy święta, wspomnienia, innej uroczystości. Są to przede wszystkim śpiewy procesyjne na wejście, przygotowanie darów (ofiarowanie) i Komunię, śpiew na uwielbienie po Komunii a także, śpiewy międzylekcyjne, wersety z Alleluja (śpiewu przed Ewangelią), śpiewy wykonywane przez kapłana: kolekta, prefacja. Części stałe Mszy: Kyrie, Sanctus, Benedictus, Agnus Dei posiadają 18 opracowań gregoriańskich, przewidzianych na różne okazje. Bogate w melizmaty na uroczyste celebracje, prostsze, o sylabicznej melodyce na czas pokuty i postu.

Hymn Gloria nie występuje we wszystkich osiemnastu opracowaniach, ponieważ niektóre z nich przeznaczone są na adwent, wielki post, liturgię za zmarłych. Części stałe brali na warsztat kompozytorski mistrzowie polifonii epoki renesansu, baroku, klasycyzmu i romantyzmu. We współczesnej muzyce liturgicznej mamy opracowania licznych „autorytetów katedry muzyki kościelnej” – często profesorów wykładających na wyższych uczelniach jak: ks. Ireneusz Pawlak, ks. Romuald Rak, Marian Machura, ks. Roman Dwornik. Ich kompozycje są powszechnie śpiewane przez lud podczas codziennych Mszy.

Śpiew na wejście (łac. ad introitum) – introit, wprowadza umysły całego zgromadzonego ludu w przeżywanie misterium okresu liturgicznego, święta, umacnia jedność zgromadzonych oraz towarzyszy procesji kapłana i usługujących. Istotna i ważna jest zatem to o czym jest dana antyfona, utwór muzyczny lub pieśń, bądź też inne śpiewy merytorycznie odpowiadające czynności liturgicznej, okresu liturgicznemu zatwierdzone przez Konferencję Episkopatu. Gdy na wejście nie jest wykonywany żaden śpiew, wtedy lud, lektor lub sam celebrans deklamuje antyfonę, bądź ujmuje ją w formę zachęty.

Aklamacja „Kyrie eleison”: Po akcie pokuty (Spowiadam się Bogu…) następuje znana wszystkim aklamacja „Panie zmiłuj się nad nami”, chyba, że występowała już w tropowanej trzeciej wersji aktu pokuty. Ponieważ aklamacja „Kyrie” jest śpiewem, w którym wierni oddają cześć Bogu z zasady wykonuje go cały zgromadzony lud. Można śpiewać aklamację z podziałem na role: chór – wierni, kantor – wierni.

Gloria – chwała na wysokości Bogu jest starochrześcijańskim hymnem, w którym Kościół zgromadzony w Duchu Świętym wielbi i błaga Boga Ojca i Baranka. Występuje w Mszach niedzielnych poza adwentem i wielkim postem, świątecznych podczas świąt nakazanych oraz Mszach szczególnych jak Msza Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek. Tego hymnu nie można w żadnym wypadku zastąpić innymi tekstami. Śpiew intonuje kapłan, kantor lub schola. Wykonywać go mogą wszyscy zgromadzeni, lud na przemian z chórem, albo sam chór.

Śpiew międzylekcyjny – między czytaniami: może nim być psalm responsoryjny z lekcjonarza, z Graduału Rzymskiego, bądź psalm responsoryjny lub allelujatyczny z Graduału Zwykłego jak je w tych księgach podano. Słowo graduał pochodzi od greckiego słowa grados stopień, a wynika to z praktyki liturgicznej obecnej we Mszy trydenckiej. W czasie gdy kapłan wchodzi na ambonę, wykonuje się ów śpiew. Psalm responsoryjny pomimo tego, że pojawił się po ostatnim soborze ma długą tradycję. Papież Paweł VI pisał: psalm responsoryjny często wspominają św. Augustyn i św. Leon Wielki.

Śpiew międzylekcyjny stanowi integralną część liturgii słowa i posiada wielkie znaczenie liturgiczne i duszpasterskie sprzyjając medytacji nad słowem Bożym. Psalm responsoryjny powinien odpowiadać konkretnym czytaniom i powinien pochodzić z lekcjonarza. Wypada także aby refren był śpiewany przez lud – wersety psalmu zaś powinne byś śpiewane przez kantora starannie i wyraźnie w czasie, gdy lud słucha w skupieniu i kontempluje wygłoszone Słowo Boże.

W okresie wielkanocnym dodatkowo śpiewa się sekwencję Victime paschali laudes– „Niech w święto radosne” i Veni Sancte Spiritus – „Przybądź Duchu Święty”. Sekwencja (łac. Sequere) pochodzi od terminu „Iść za”, „Postępować za”(patrz: Marcin Cyzdek Sekwencja.Istnieje wiele teorii dotyczącej genezy tego śpiewu. Prawdopodobnie wywodzi się z tropów – dokomponowanych wstawek między autentycznymi wersami śpiewów liturgicznych. Ojczyzną tropów i sekwencji była Francja gdzie powstało ich bardzo wiele. Obecnie w liturgii obowiązuje pięć sekwencji oraz tropy zawarte w trzecim akcie pokuty. Poza wielkanocnymi sekwencjami są: Lauda Sijon Salvatore – „Chwal Syjonie Zbawiciela”, Stabat Mater doloroza – Stala Matka boleściwa oraz Dijes ire – „Dzień gniewu” przeznaczona na Mszę za zmarłych, te pozostają do uznania. Sekwencja zawsze występuje bezpośrednio przed aklamacją poprzedzającą Ewangelię.

Aklamacja Alleluja – śpiewa się ją po czytaniu przypadającym bezpośrednio przed Ewangelią. Alleluja wraz z wresetem pochodzi z lekcjonarza, graduału. Można również wykonywać inny śpiew przewidziany w rubrykach zgodnie z wymogami okresu liturgicznego. Jest to samodzielny obrzęd, w którym lud boży przyjmuje oraz pozdrawia Boga mającego przemówić. Alleluja a w wielkim poście werset z lekcjonarza przeznaczony na ten okres. Można w tym czasie śpiewać również inny psalm, czyli traktus występujący w graduale. Alleluja lub tekst przeznaczony na wielki post powinni śpiewać wszyscy – przynajmniej jeden raz. Wersety powinien śpiewać starannie przygotowany kantor (kapłan lub osoba świecka) albo schola.

Credo (Symbol) – czyli wyznanie wiary jest odpowiedzią wiernych na usłyszane Słowo Boże w czytaniach Pisma Świętego i wyjaśnieniu podczas homilii. W czasie Mszy św. używamy formuły „zatwierdzonej przez Sobór Nicejski I (325)”. (patrz: Gerald O`Collins SJ, Edward G. Farrugia SJ Leksykon pojęć teologicznych i kościelnych z indeksem angielsko-polskim, w przekładzie ks. Jana Ożóg SJ oraz Barbary Żak, Wydawnictwo WAM, Kraków 2002) Lud w trakcie wyznania wiary przypomina sobie oraz uczci wielkie misteria wiary, które będą celebrowane w Liturgii Eucharystycznej. Credo powinno być śpiewane lub odmawiane wspólnie. Możliwa jest także forma dialogowana: chór – wierni. Wyznanie wiary intonuje kapłan lub kantor.

W Modlitwie powszechnej – inaczej – modlitwie wiernych, lud odpowiada na słowo Boże i pełni wynikającą ze chrztu funkcję kapłańską zanosząc do Boga błagania o zbawienie wszystkich. Poszczególne wezwania śpiewa lub deklamuje diakon, kantor, lektor lub wyznaczona osoba świecka stojąc przy ambonie lub w innym odpowiednim miejscu. Lud przyłącza się do modlitwy we wspólnych wezwaniach po każdej intencji, albo modli się w milczeniu.

Po zaśpiewaniu aklamacji Amen wieńczącej modlitwę powszechną rozpoczyna się Liturgia Eucharystyczna. Obrzędom przyniesienia darów towarzyszy procesja z darami, podczas której wykonuje się śpiew Ofertorium przypisany konkretnej mszy. Może w tym czasie być śpiewana pieśń mszalna na ofiarowanie lub inny utwór religijny wyrażający wymowę tej części mszy.

Po modlitwie nad darami, następuje modlitwa eucharystyczna – modlitwa dziękczynienia i uświęcenia. Ta modlitwa jest ośrodkiem i szczytem całej celebracji. Śpiewa lub odmawia ją kapłan, zgromadzony lud uczestniczy w modlitwie słuchając oraz odpowiadając w aklamacjach i dialogach. Modlitwa eucharystyczna składa się z kilku części:

  1. Dziękczynienia w dialogu przed prefacją i samej prefacji.
  2. Aklamacji – chodzi tu o śpiew „Święty, Święty”, w którym całe zgromadzenie łączy się z mocami niebios.
  3. Epiklezy, która jest szczególnym wezwaniem kiedy Kościół błaga o zesłanie mocy Ducha Świętego i konsekrację chleba i wina, aby się stały Ciałem i Krwią Chrystusa.
  4. Opowiadania o ustanowieniu i konsekracji (przeistoczenia).
  5. Anannezy – inaczej zwanej aklamacją po przeistoczeniu. Nakazem Chrystusa, Kościół wspomina błogosławioną mękę, chwalebne zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. Są cztery wersje śpiewu w języku polskim. W Polsce powszechnie używa się czterech wersji aklamacji:
    a) K. Oto wielka tajemnica wiary. W. Głosimy śmierć Twoją, Panie Jezu, wyznajemy Twoje zmartwychwstanie i oczekujemy Twego przyjścia w chwale.
    b) K. Wielka jest tajemnica naszej wiary. W. Ile razy ten chleb spożywany i pijemy z tego kielicha, głosimy śmierć Twoją, Panie, oczekując Twego przyjścia w chwale.
    c) K. Uwielbiajmy tajemnicę wiary. W. Panie, Ty nas wybawiłeś przez krzyż i zmartwychwstanie swoje, Ty jesteś Zbawicielem świata.
    d) K. Tajemnica wiary. W. Chrystus umarł, Chrystus zmartwychwstał, Chrystus powróci.

    (patrz: Archidiecezyjna Komisja ds. Muzyki Kościelnej Archidiecezjalna Szkoła Organistowska, Ciebie, Boga wysławiamy Wydanie drugie poprawione, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, 2004 s. 52 – 55)
  6. Ofiarowanie: zgromadzony w Duchu Świętym Kościół składa Ojcu nieskalaną Ofiarę. Chodzi tu nie tylko o ofiarowanie Hostii ale również o uczenie wzajemnego ofiarowania, jednoczenia się z Ojcem przez Chrystusa, tak aby Bóg był wszystkim we wszystkich.
  7. Modlitw wstawienniczych.
  8. Końcowej doksologii – wyrażającej uwielbienie Boga, jej potwierdzenia ze strony ludu. Całą modlitwę Eucharystyczną kończy aklamacja Amen.

Po Modlitwie Eucharystycznej następują Obrzędy Komunii świętej. Służą do tego, by wierni, zgodnie z nakazem Pana byli należycie usposobieni i przygotowani do przyjmowania Jego Ciała i Krwi. Tutaj również pojawia się szereg obrzędów. Pierwszym z nich jest Modlitwa Pańska. Rozpoczyna się zachętą kapłana kierowaną do wiernych. Całe zgromadzenie modli się słowami, których nauczył nas Pan Jezus. Warto zauważyć, że najpowszechniej znana w Polsce melodia „Ojcze nasz” jest melodią gregoriańską, która z polskim tekstem została wprowadzona po ostatnim soborze.

Po modlitwie „Ojcze nasz” kapłan dodaje embolizm, który jest rozwinięciem ostatniej prośby w Modlitwie Pańskiej. Lud odpowiada doksologią „Bo Twoje jest Królestwo…” Nagminnym błędem, popełnianym nawet przez profesjonalne chóry jest śpiewanie aklamacji – zakończenia Modlitwy Pańskiej, w oparciu wyłącznie o przekaz ustny. Śpiewamy: Bo Twoje jest Królestwo, potęga i chwała na wieki – podczas gdy słowa brzmią Bo Twoje jest Królestwo i potęga i chwała na wieki. Poprawnie zanotowane śpiewy ludu można znaleźć niemal w każdym śpiewniku zawierającym śpiewy liturgiczne.

Śpiew błagalny „Baranku Boży” towarzyszy obrzędowi łamania chleba. Zwykle intonuje go kantor lub schola – wierni podejmują śpiew z należytą czcią i szacunkiem.

Procesyjny śpiew na Komunię pełni ważną rolę – wyraża duchową jedność przyjmujących Najświętszy Sakrament poprzez jednoczenie głosów, ukazuje radość serca oraz w pełniejszy sposób nawiązuje do wspólnotowego charakteru tej procesji. Graduał rzymski oraz Graduał zwykły zawierają antyfony pod wspólną nazwą Comunio.

Są przypisane konkretnym niedzielom w ciągu roku oraz świętom ponieważ tworzą integralną całość z liturgią dnia. Można w tym miejscu śpiewać także stosowną pieśń będącą merytorycznym odpowiednikiem antyfony, religijny utwór muzyczny, pieśń mszalną lub pieśń o Najświętszym Sakramencie dbając o to, by pierwszeństwo miały śpiewy własne.

Śpiewy na Komunię powinne być wykonywane dopóki trwa przyjmowanie przez zgromadzony lud Komunię. Jeśli chórzyści lub członkowie innych zespołów muzycznych nie mają możliwości uczestniczenia w procesji komunijnej mogą poprosić o możliwość przystąpienia do Komunii po Mszy św. albo w miejscu usytuowania.

Po rozdaniu Komunii Świętej zwykle wykonuje się śpiew na uwielbienie (dziękczynienie). Może to być psalm, hymn (Te Deum Laudamus – Ciebie Boże wielbimy, podczas świąt maryjnych Magnifikat – Wielbi dusza moja Pana), bądź inna pieśń o charakterze uwielbienia.

Śpiew na rozesłanie rozbrzmiewa po zakończeniu Mszy świętej. Ostatnim elementem śpiewanym Mszy św. jest „odesłanie ludu” (łac. Ite Missa est). Śpiew na rozesłanie odbywa się zatem poza liturgią. W myśl ostatniego soboru nie należy pomijać tego śpiewu ponieważ utwierdza i rozpala w sercach chęć dążenia do ostatecznego celu. Pożądana jest w tym miejscu także muzyka organowa zwłaszcza podczas uroczystości i świąt, która kieruje nasze myśli do Boga.

Bardzo często się zdarza nawet wśród muzyków organizowanie Ordinarium Misae sięgając po kompozycje różnych autorów: „Panie zmiłuj się nad nami” - Pawlaka, „Chwała” - Dwornika a „ Baranku Boży” - Raka. Z logicznego punktu widzenia tak nie powinno być, gdyż śpiewy części stałych Mszy w opracowaniu Dwornika lub innego autora stanowią całość oraz spójność stylową. Zaleca się wykonywać je konsekwentnie wybranego autora.

Bardzo ważną rolę podczas Mszy świętej pełni cisza. Moment ciszy nie znaczy milczenie. Jest to okazja do rozbudzenia intencji, jakie kierujemy do Boga, przygotowania się do godniejszego uczestniczenia podczas sprawowania Misterium. Podczas Mszy jest parę takich momentów np. w kolekcie (między wezwaniem Módlmy się, a pozostałą częścią modlitwy). Dobrze jest zachować chwilę takiej ciszy przed rozpoczęciem pieśni na Ofiarowanie lub Komunię jak i po zakończeniu śpiewu na Komunię – w chwili, gdy kapłan korporuje kielich. Nie jest to bynajmniej żadna ujma dla organisty lub zespołu muzycznego.

Repertuar utworów czy to śpiewanych, czy wykonywanych na instrumentach, musi zgadzać się z myślą przewodnią dnia liturgicznego lub przynajmniej zgadzać się z okresem liturgicznym, jak również odpowiadać treściowo danej czynności liturgicznej (Stefan Kardynał Wyszyński i Stanisław Jakiel Instrukcja Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II - 8 II 1979 Warszawa, dnia 8 lutego 1979 r.).

Na mocy tej samej instrukcji zabrania się wykonywania muzyki świeckiej w kościele. Ojcowie ostatniego soboru podkreślają integralność muzyki z liturgią uwrażliwiając wszystkich odpowiedzialnych za muzykę liturgiczną na sięganie po utwory, podkreślające swoim charakterem czynności liturgiczne – inaczej – pomagające nabożniej uczestniczyć w Misterium.

W „Konstytucji O Liturgii Świętej” (Łac. Sacrosanctum Concilium) zapisano „Muzyka kościelna tym świętsza, im ściślej zwiąże się z czynnością liturgiczną, już to serdeczniej wyrażając modlitwę, już też przyczyniając się do jednomyślności, już wreszcie nadając uroczysty charakter obrzędom świętym. (KL 112). Aby muzyka liturgiczna była wykonywana w sposób godny musi zaistnieć zgodna współpraca wszystkich zgromadzonych w kościele „tak co do obrzędów, jak też i co do względu duszpasterskiego i muzycznego - pod kierunkiem rządcy kościoła”. (Instrukcja o muzyce w świętej liturgii Musicam sacram).

W czasie sprawowania liturgii każdy posiada swoją przypisaną funkcję: kapłan, lektor, kantor (śpiewak), schola, zgromadzony lud. Jest wymagane aby trudniejsze śpiewy wykonywały osoby bieglejsze. Przez wzgląd na dbałość o starannie wykonywaną muzykę zaleca się też, by wybierać utwory na miarę możliwości technicznej wykonawców. Gdy nie ma takiej możliwości części z reguły przeznaczone do śpiewania można recytować głośno i wyraźnie. Takiej praktyki nie można jednak stosować na porządku dziennym „dla wygody”.

Bardzo ważną rolę w uroczystej oprawie Mszy spełniają zespoły muzyczne, potrafiące wykonać trudniejsze śpiewy. ks. Domenico Bartolucci w pewnym wywiadzie mówił jak to było kiedyś: „Miejsce i chór tworzyły jedność, tak jak jedność tworzyły muzyka i liturgia. Muzyka nie była byle ozdobą, ale przywodziła tekst liturgiczny do życia, a kantor był czymś na kształt kapłana”.(Patrz: Wywiad z ks. Domenico Bartoluccim Kiedy kantor był jak kapłan "L'espresso", nr 29.Ważne jest by zgromadzeni wierni „słuchając tego, co… zespoły śpiewają, starali się przez wewnętrzne uczestnictwo wznosić myśli swoje do Boga”. (Patrz: Instrukcja o muzyce w świętej liturgii Musicam sacram). Chór, schola, kantor mają ponadto obowiązek poprowadzenia łatwiejszych śpiewów, pięknym i poprawnym śpiewaniem zachęcić lud boży do uczestniczenia w nich.

Obecność zespołów muzycznych w liturgii nie powinna być uważana za „luksus zarezerwowany wyłącznie dla jubilatów”, ale powinna stać się wyrazem świętowania uroczystości. W Polsce są parafie, w których regularnie oprawia się np. Summę podtrzymując tradycję śpiewania chorału gregoriańskiego oraz polifonii dawnej i współczesnej.

Msze zawierające własne antyfony dzielą się na msze w okresie adwentu, Narodzenia Pańskiego, wielkiego postu, w okresie wielkanocnym, „msze niedzielne w okresie zwykłym (jest ich 34), uroczystości Pańskie w okresie zwykłym, msze własne o świętych, msze wspólne, msze obrzędowe, msze w różnych potrzebach, msze wotywne, msze za zmarłych”. (patrz: Mszał z czytaniami Księgarnia Św. Jacka Katowice 2001 r.).

Na koniec rozważań o Mszy świętej pragnę przedstawić liturgię mszy obrzędowych – to jest mszy z udzieleniem Sakramentu Chrztu, Bierzmowania, Pierwszej Komunii Św., Kapłaństwa, Małżeństwa. Pragnę także przedstawić obrzędy pogrzebu chrześcijańskiego. Od jakiegoś czasu wiadomo, że na tym polu pojawia się wiele nadużyć. Podczas wybierania repertuaru muzycznego w pierwszej kolejności przeważają względy gustu. Sugerowana oprawa muzyczna Mszy świętej, repertuar, nie rzadko jest wynikiem niewiedzy i braku znajomości sakralnej literatury muzycznej.

Takie Msze i wiele innych, posiadają swój własny formularz integralny z charakterem i wymową uroczystości. Nie należy tego faktu pomijać. Pamiętać należy, że śpiewy liturgiczne w czasie sprawowania Mszy świętej powinne zgadzać się z tematyką liturgii bez względu na to co poza Mszą się odbywa. Weźmy przykład Mszy św. z udzieleniem Sakramentu Małżeństwa, która sprawowana jest w okresie Bożego Narodzenia. Nie śpiewamy wówczas kolęd, lecz pieśni o Bogu, który jest miłością, bądź miłości Boga do człowieka, miłości wzajemnej – międzyludzkiej w Imię Boże.

Msza wotywna jak podaje „Słownik liturgiczny Ołtarz.pl „jest to Msza, sprawowana ze specjalną intencją, niezależnie od formularza mszalnego przypisanego na dany dzień. Oczywiście wybory Mszy wotywnych kapłan nie może dokonywać zupełnie swobodnie. Jak czytamy w nowym OWMR: „W zwykłe dni powszednie kapłan może wybrać albo Mszę z dnia powszedniego, albo Mszę o świętym, którego wspomnienie dowolne przypada, albo mszę o jakimś świętym wpisanym w tym dniu w Martyrologium, albo jedną z Mszy w różnych potrzebach, albo Mszę wotywną.” (OWMR 355. c).

Warto wiedzieć coś o mszach sprawowanych za zmarłych. Ks. dr Robert Tyrała we wstępie do śpiewnika „Pogrzeb chrześcijański” przytoczył na ten temat słowa z Konstytucji o Liturgii Sacrosanctum Concilium: „Sobór Watykański II stwierdził, że obrzęd pogrzebowy powinien podkreślać paschalny charakter śmierci chrześcijanina (KL 81)”. Sam dodał: „Dlatego też Kościół składa za zmarłych eucharystyczną ofiarę, pamiątkę Chrystusa i modli się za nich”. W liturgii za zmarłych dominuje tematyka śmierci ale również tematyka zmartwychwstania przypominając o tym, że śmierć została pokonana przez Chrystusa i wszyscy zmartwychwstaniemy do nowego życia, które nigdy się nie kończy.

. Dlatego śpiewy liturgiczne za zmarłych mówią o życiu, stanowią akt przebłagania za dusze cierpiące w czyśćcu, akt powierzenia miłosiernemu Bogu osobę lub osoby zmarłe oraz ukazują Jezusa Chrystusa – Zwycięzcę śmierci, piekła i szatana. Msza żałobna Requiem już w pierwszych jej słowach ukazuje charakter antyfon mszalnych. Słowa Requiem aeternam dona eis, Domine: et lux perpetua luceat eis (Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci), to słowa antyfony na wejście.

Do antyfony został załączony psalm „Ciebie, Boże, przystoi wielbić hymnem na Syjonie; Tobie dopełnią ślubów w Jeruzalem; wysłuchaj mojej modlitwy: do Ciebie przyjdzie każdy człowiek”. Ten sam tekst antyfony „Wieczny odpoczynek” towarzyszy podczas śpiewania graduału (śpiewu międzylekcyjnego).

Antyfona na komunię zawiera tekst: „Światłość wiekuista niechaj im świeci, o Panie, wśród Świętych Twoich na wieki, bo jesteś pełen dobroci. V. Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci, wśród świętych Twoich na wieki, bo jesteś pełen dobroci. V. Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci, wśród świętych Twoich na wieki, bo jesteś pełen dobroci”. Ceremonii pogrzebowej towarzyszy także śpiew In paradisum.

W polskiej wersji językowej jest to Niech Aniołowie zawiodą cię do raju, A gdy tam przybędziesz, niech przyjmą cię męczennicy I wprowadzą cię do krainy życia wiecznego. Chóry Anielskie niechaj cię podejmą I z Chrystusem zmartwychwstałym miej radość wieczną. To niektóre z wielu śpiewów własnych przypisanych pogrzebowi chrześcijańskiemu. Szczegółowe wytyczne liturgii pogrzebowej oraz propozycje pieśni mszalnych można znaleźć w publikacji „Pogrzeb chrześcijański” wydanym przez Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej bdw.

Dyrygent chóru Kaplicy Sykstyńskiej ks. Domenico Bartolucci w wywiadzie mówił o muzyce liturgicznej: „Kiedyś nie było czegoś takiego jak liturgia bez muzyki. Dziś nie ma miejsca dla tego repertuaru w nowej liturgii, która jest nieharmonijnym zgiełkiem - i nie ma sensu udawać że nim nie jest… jest dziś możliwe wykonać… Gloria. Najpierw musielibyśmy powrócić, przynajmniej w Mszach w uroczystości albo święta, do liturgii która przyznaje muzyce jej właściwe miejsce i wyraża się powszechnym językiem Kościoła, łaciną… Muzyka jest Sztuką przez duże S. Rzeźba ma marmur, a architektura ma gmach. Muzykę widzi się tylko oczyma ducha; ona wchodzi do wnętrza. I Kościół ma tę zasługę, że pielęgnował ją w swoich śpiewach (? - tłum.), że dał jej gramatykę i składnię. Muzyka jest duszą słowa które staje się sztuką. Z całą pewnością usposabia do odkrycia i przyjęcia piękna Boga. Z tego powodu teraz bardziej niż kiedykolwiek Kościół musi się nauczyć ją odbierać”.(Patrz: Wywiad z ks. Domenico Bartoluccim Kiedy kantor był jak kapłan "L'espresso", nr 29.

„Miałem sen: muzyka Palestriny i Grzegorza Wielkiego powróciły” to cytat z tego samego artykułu. Jest wyrazem tęsknoty ludzi, którzy czują potrzebę obcowania z pięknem i sztuką sakralną, która nie powinna być luksusem dla garstki melomanów, lecz o ile to możliwe propagowana w jak najszersze kręgi społeczeństwa. „Aby głosić orędzie, które powierzył mu Chrystus, Kościół potrzebuje sztuki” (Patrz: Jan Paweł II List do artystów).

Celem muzyki kościelnej jest uwielbienie Boga i sprawianie, by lud Boży z większą gorliwością i pobożnością uczestniczył w celebracjach oraz jego uświęcenie. Ojcowie Kościoła w „Konstytucji o liturgii świętej” zwracają uwagę, iż „muzyka kościelna będzie tym wznioślejsza, im ściślej zespoli się z czynnością liturgiczną”.

Kyrie

[Rozmiar: 76520 bajtów]

Gloria

[Rozmiar: 110920 bajtów]

Sanctus

[Rozmiar: 62263 bajtów]

Agnus Dei

[Rozmiar: 38232 bajtów]

ADWENT

„Adwent dla chrześcijan oznacza oczekiwanie na przyjście Chrystusa. Przeżywamy czas oczekiwania błogosławionej nadziei i objawienia się chwały Boga i Zbawiciela. W modlitwach Kościoła dominują akcenty: radości, oczekiwania, czujności, prostowania drogi życiowej” (Patrz: Śpiewnik Wawelski, cz. II Towarzyszenie Organowe tom I, zeszyt I Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 9).

W liturgii adwent dzieli się na dwie części. I – do 16 grudnia oraz II – od 17 grudnia do 24 grudnia. Podział jest związany z treściami liturgicznymi: kolekty, czytań, ewangelii i antyfon – modlitw śpiewanych, bądź deklamowanych podczas procesji na wejście (Introitus) i komunii.

Antyfony są tekstami własnymi mszy świętej, niegdyś często wykonywane w formie chorału gregoriańskiego w środowiskach zakonnych. Każda uroczysta msza zawiera swoje własne antyfony na wejście i na komunię, które merytorycznie powiązane są z treściami liturgicznymi, tak więc msza o Matce Boskiej z reguły posiada antyfony maryjne na wejście i na komunię, a msza o Ciele i Krwi Pana Jezusa zawiera antyfony o Najświętszym Sakramencie Ołtarza. Pieśni zatem powinne być odpowiednikami antyfon tworząc integralną całość świętej liturgii. Patrząc przez pryzmat liturgii adwentowej mamy dwa wyżej wspomniane podokresy.

Antyfony są tekstami własnymi mszy świętej, niegdyś często wykonywane w formie chorału gregoriańskiego w środowiskach zakonnych. Każda uroczysta msza zawiera swoje własne antyfony na wejście i na komunię, które merytorycznie powiązane są z treściami liturgicznymi, tak więc msza o Matce Boskiej z reguły posiada antyfony maryjne na wejście i na komunię, a msza o Ciele i Krwi Pana Jezusa zawiera antyfony o Najświętszym Sakramencie Ołtarza. Pieśni zatem powinne być odpowiednikami antyfon tworząc integralną całość świętej liturgii. Patrząc przez pryzmat liturgii adwentowej mamy dwa wyżej wspomniane podokresy.

Liturgia adwentu wskazuje także na pierwszeństwo niedzieli w tym okresie przed wszystkimi Świętami Pańskimi i wszystkimi wspomnieniami, również dni 17 – 24 grudnia posiadają to pierwszeństwo. Wspomnienia w tych dniach obchodzi się tylko jako wspomnienia dowolne.

Osobną kartę w tym rozważaniu stanowi RORATE CAELI – msza roratnia. Jest ona niezmienna w antyfonach i w pozostałych śpiewanych częściach jak graduale (w miejscu psalmu responsoryjnego), werset z alleluja, ofertorium (śpiew na ofiarowanie), śpiew na komunię. Wszystkie wymienione śpiewy swoją treścią przygotowują do świętowania tajemnicy przyjścia Pana Jezusa w Betlejem.

Najdobitniejszym tego przykładem jest antyfona na komunię: Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwą Imię Jego Emmanuel.

W literaturze muzycznej jest wiele dzieł liturgicznych i pozaliturgicznych (do wykonywania wyłącznie na koncertach muzyki religijnej) o tematyce adwentowej. Wystarczy wymienić: śpiewy Tempus Adventus z „Codex Franus”, będące syntezą monodii średniowiecznej i pierwszych form polifonicznych, (z tego zbioru wywodzi się pieśń „Zdrowaś bądź Maryja”), liczne przygrywki chorałowe na organy Jana Sebastiana Bacha, Ditricha Buxtehudego, wspaniały hymn Magnificat – Wielbij duszo moja Pana – posiadające liczne opracowania w tym monumentalne Magnificat J. S. Bacha na chór, solistów i orkiestrę z towarzyszeniem basso continuo. Szczególnie popularne jest pozdrowienie anielskie (Ave Maria). Najpowszechniej znane jest opracowanie Gunoda z preludium C dur J. S. Bacha w akompaniamencie, nieco słabiej znane opracowanie Schuberta.

W środowiskach chóralnych figuruje opracowanie Jaques Arcadelta ur. 1505?, zm. 1567?. Te same z resztą opracowanie stało się transkrypcją Franciszka Liszta – grywane na organach. Niezwykłym utworem o tej tematyce jest jeden – autorstwa Wojciecha Kilara widniejący pod tytułem „Angelus”. Utwór rozpoczyna się nietypowo. Dwa chóry deklamują w pianisimo modlitwę „Zdrowaś Maryjo, łaski pełna jak podczas różańca tworząc na przeciągu kilkunastu powtórzeń kreszendo dynamiczne wspomagane przez kotły aż do kulminacji Jezus – wtedy rozbrzmiewa orkiestra symfoniczna.

Z współcześnie powstałych dzieł sakralnych na uwagę zasługuje także Magnificat Arvo Pärta. Autor kompozycji pochodzi z Estonii. Urodził się w roku 1935. Komponuje muzykę chóralną oraz instrumentalną. Zaczął od stylu neoklasycznego, następnie eksperymentował w awangardzie. Najnowsze dzieła cechują się oryginalnym stylem „tintinnabuli” czyli dzwonek. Chodzi tu o operowanie aparatem orkiestrowym i chóralnym. Kompozytor upodobał sobie śpiew chorału gregoriańskiego, polifonii renesansowej kościoła zachodniego i śpiew cerkiewny.

To zamiłowanie da się wyczuć w Magnificat. Odmienność w charakterze od bachowskiego Magnificat polega nie tyle w tym, że tamten jest utworem barokowym, gdzie radość jest wyrażana szybkimi przebiegami melodycznymi, wysoko strojonymi trąbkami, ale również tym, że późna muzyka Arvo Pärta jest medytacją gdzie czas zatrzymał się w miejscu i powrotem do tego co klasyczne przy wykorzystaniu nowoczesnych środków kompozytorskich.

Na koniec zostaje zamieszczona pieśń „Zdrowaś bądź Maryja przynależąca do drugiego podokresu adwentu. Tekst polski pochodzi z XVII w., na oryginalną melodię antyfony „Ave Hieraria” ze zbioru „Codex Franus”.

[Rozmiar: 37387 bajtów]

BOŻE NARODZENIE

Dziecię nam się narodziło i Syn został nam damy; na Jego ramionach spoczęła władza i nazwano Go zwiastunem Bożych zamiarów..(Patrz: Lz 9,5), to słowa antyfony na wejście mszy św. na Boże Narodzenie. Antyfona mszalna, dla przypomnienia, jest śpiewem własnym mszy tworzący integralną całość z pozostałymi elementami Świętej Liturgii. Są antyfony na wejście i na komunię. Pieśni kościelne zastępują antyfony, dla tego powinne one być ich merytorycznymi odpowiednikami. „O znaczeniu Bożego Narodzenia w życiu chrześcijańskim poucza nas Katechizm Kościoła Katolickiego. „Jezus Chrystus narodził się w nędznej stajni, w ubogiej rodzinie; prości pasterze są pierwszymi świadkami tego wydarzenia. Właśnie w tym ubóstwie objawia się chwała nieba” (Patrz: Śpiewnik Wawelski, cz. II Towarzyszenie Organowe tom I, zeszyt I Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 41).

Najpiękniej ujął to Franciszek Karpiński: „Bóg się rodzi, moc truchleje, Pan niebiosów obnażony, Ogień krzepnie, blask ciemnieje, Ma granice Nieskończony; Wzgardzony okryty chwałą, Śmiertelny Król nad wiekami; A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami” (Patrz: Śpiewnik archidiecezji katowickiej Księgarnia Św. Jacka, Katowice 2000, s. 52). Święty Franciszek z Asyżu wskazał nam sposób wyrażania tej prawdy pieśnią. Jest to zatem czas kiedy z radością śpiewamy kolędy i pastorałki nie tylko w kościele.

Są cztery formularze mszy o Bożym Narodzeniu: Wieczorna Msza Wigilijna (tę Mszę odprawia się wieczorem dnia 24 grudnia), Msza w Nocy (Pasterka), Msza o Świcie oraz Msza w Dzień. Uroczystość wieńczą nieszpory, które otwierają Okres Narodzenia Pańskiego. Trwa on do Uroczystości Objawienia Pańskiego (Chrztu Pańskiego), w trzecią niedzielę po Bożym Narodzeniu. W tradycji polskiej Kościół zaleca śpiewać kolędy podczas adoracji przy żłóbku Pana Jezusa aż do dnia Ofiarowania Pańskiego – do 2 lutego. Podczas Mszy św. liturgii okresu zwykłego, po Uroczystości Chrztu Pańskiego można śpiewać kolędy, bądź wybrane ich zwrotki, które traktują o dogmatycznej prawdzie Narodzenia Pańskiego jak: „Gdy się Chrystus rodzi”, „O Gwiazdo Betlejemska”, „Bóg się rodzi”.

Oktawa Bożego Narodzenia jest szczególnym czasem. Podczas wszystkich mszy oktawy śpiewa się hymn Chwała na wysokości Bogu (Gloria). Charakter dogmatyczny świąt jest zróżnicowany. 25 grudnia obchodzimy święto Narodzenia Pańskiego, następnego dnia obchodzimy święto pierwszego męczennika, który oddał swoje życie dochowując do samego końca wiarę w Zbawiciela. 27 grudnia – o ile w tym dniu nie wypadnie niedziela – jest Świętem św. Młodzianków Męczenników, dzieci pomordowanych przez żołnierzy Heroda. W pierwszą niedzielę obchodzi się Święto Świętej Rodziny Jezusa, Maryi i Józefa. Dzień pierwszy stycznia jest Uroczystością Świętej Bożej Rodzicielki.

Różnorodność świąt i formularzy mszy św. wymaga od ludzi odpowiedzialnych za oprawę muzyczną świętej liturgii selektywnego korzystania z pieśni i utworów sakralnych, stąd zachodzi konieczność śledzenia kalendarza liturgicznego i mszału. Same pieśni bożonarodzeniowe dzielą się na kilka grup tematycznych. Są kolędy o dogmatycznej prawdzie Bożego Narodzenia, kolędy pasterzach – świadkach Narodzenia Pańskiego, kolędy o Maryi piastującej Dzieciątko Jezus, kolędy o Trzech Królach, kolędy o Świętej Rodzinie. Szeroki wybór tematyczny kolęd daje możliwość właściwego wyboru i dopasowania do antyfon pozwalając tym samem na pełniejsze i wznioślejsze uczestnictwo we Mszy Św.

Liturgię można ubogacić opracowaniami artystycznymi pieśni tak jak to czynią znane polskie chóry: „Poznańskie Słowiki”, „Krakowski Chór Kameralny”, które mają w repertuarze opracowania Stefana Stuligrosza, Feliksa Nowowiejskiego, Tomasza Flaszy, Jana Maklakiewicza, Stanisława Wiechowicza. Obcowanie z pięknem sztuki, bogactwem najprzeróżniejszych środków kompozytorskich przyczynia się niejednokrotnie do wzrostu pobożności i głębszego zrozumienia istoty zbawienia.

W polskiej literaturze muzycznej znajduje się sporo utworów kolędowych. Sztandarowym dziełem jest „Pieśń o narodzeniu Pańskim” Wacława z Szamotuł – renesansowego kompozytora, który prostą melodię przyozdobił głosami kontrapunktującymi opasującymi melodię z dołu i z góry. Do kolęd z tego czasu należy także kompozycja anonimowego kompozytora „Bylić pasterze” pochodząca z kancjonału Zamojskiego (1558 r.). Kolęda znalazła zainteresowanie u wielu kompozytorów jak: Bartłomiej Pękiel (polski barok) „Magnum nomen Domini”, Resonet in Laudibus”, Feliks Nowowiejski (w. XIX): „Jezusek czuwa”, Lubomir Szopiński: „Nie było miejsca dla Ciebie”, Jan Maklakiewicz (w. XX): „Za gwiazdą”, „Pokłon Jezusowi”, „Jasna Panna”.

Ze sztuką muzyczną w kościele w praktyce spotykamy się głównie podczas koncertów muzyki religijnej niekoniecznie związanej z obrządkiem Kościoła łacińskiego. Wiele wzniosłych dzieł zostało napisanych przez protestantów i prawosławnych. Najwybitniejszym dziełem pozaliturgicznym o tematyce bożonarodzeniowej jest niewątpliwie „Oratorium na Boże Narodzenie” Jana Sebastiana Bacha.

Oratorium to forma orkiestrowo-chóralna z udziałem solistów. Utwór muzyczny utrzymany w tej formie posiada dramaturgię (akcję), nie posiada scenografii i charakteryzacji wykonawców. Początki oratorium sięgają przełomu XVI – XVII w. i mają miejsce we Włoszech. Na przeciągu historii wyłoniły się dwa typy oratorium: religijne i świeckie. Twórcą klasycznego dwuczęściowego oratorium był G. Carissini. Najwięcej znanych dzieł oratoryjnych powstało w epoce baroku – głównie dzięki J. F. Handlowi.

Oratorium Bacha jest wyjątkowe. Składa się z sześciu części przeznaczonych do osobnego wykonywania. Specyficzna forma wzięła się stąd, iż w obrządku Ewangelico – Augzburskim kolejne części oratorium wykonywano w poszczególne święta oraz niedziele okresu Bożego Narodzenia. Libretto zawiera fragmenty ewangelii o Narodzeniu Pańskim oraz poetyckie rozwinięcia tekstów Pisma Świętego. Utwór niemniej jednak ciekawy jest z innego powodu – bogata szata artystyczna, monumentalne, pełne blasku chóry, bogate w narracje recicatiwa – często przechodzące w arioza, melodyjne i łatwo wpadające w ucho arie.

Proponowana lektura pieśni przedstawia wyciąg głosu tenorowego z utworu Wacława z Szamotuł „Pieśń o Narodzeniu Pańskim”. Jest to jedna z najstarszych zachowanych kolęd w języku polskim. Melodia kolędy została tutaj przetransponowana do klucza wiolinowego i tym samym przystosowana do ogólnego jej wykonywania.

[Rozmiar: 56742 bajtów]

WIELKI POST

Wielki Post to „przygotowanie całej wspólnoty Kościoła przez praktyki pokutne do takiego przeżycia Świąt Wielkanocnych, które wyraża się w duchowym zmartwychwstaniu i odnowie chrześcijańskiego życia. Czas Wielkiego Postu dzielimy na dwie części: okres pokutny, trwający do V niedzieli Wielkiego Postu oraz okres pasyjny rozpoczynający się od poniedziałku po piątej niedzieli Postu, aż do Mszy św. Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek, wtedy to bowiem wchodzimy w Triduum Sacrum – czyli Trzy Święte Dni Paschy Chrystusa.

Okres pokutny oznacza powrót do wierności nakazom Ewangelii a następnie podążanie za Chrystusem drogą umartwienia i krzyża. Niedziele Wielkiego Postu ukazują konieczność walki ze złem, (I niedziela) chwałę do jakiej jesteśmy przeznaczeni dzięki Chrystusowej męce (II niedziela), Chrystusowe dary Przymierza Chrztu – woda żywa, światło wiary, zmartwychwstanie i życie (III – V w roku A), drogę Chrystusa przez Mękę i Krzyż do Chwały Zmartwychwstania (III – V w roku B), przebaczenie, odpowiedź Boga na nasze nawrócenie i pokutę (III – V w roku C). Antyfony mszalne podejmują powyższą tematykę. Śpiewy liturgiczne jak pieśni kościelne powinne zatem również podejmować tą tematykę, pogłębiać i utrwalać ducha pokuty i nawrócenia każdego chrześcijanina oraz być pomocne w kształtowaniu jego życia w całym blasku ewangelicznej prawdy” (Patrz: Śpiewnik Wawelski, cz. II Towarzyszenie Organowe tom I, zeszyt II Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 109).

Utrudnieniem w właściwym doborze pieśni może być brak w wielu śpiewnikach szczegółowej klasyfikacji pieśni kościelnych według podokresów liturgicznych jak okres pokutny i pasyjny. Trzeba więc krytycznie podchodzić do każdej pieśni i ocenić po jej treści czy opowiada o pokucie, nawoływaniu do zmiany dróg życiowych, porzuceniu grzechów, czy też stanowi adorację Krzyża, Męki Pana Jezusa, Jego Śmierci Krzyżowej. Podobna sprawa jest z doborem utworów sakralnych.

Bogata literatura muzyczna zawiera liczne opracowania siedmiu psalmów pokutnych używanych w liturgii pokutnej i żałobnej. Najwięcej opracowań zyskał psalm 51 [50] Miserere m. in. Gregoria Allegriego za sprawą epizodu z życia Mozarta, Mozart bowiem zapisał bezbłędnie utwór z pamięci po jednokrotnym jego wysłuchaniu.

Grupa siedmiu psalmów już w czasach św. Augustyna z Hippony była wskazana jako właściwa do wykonywania w okresie pokuty i żałoby. Są to: Ps. 6 „Domine, ne in furore tuo arguas me” – Czasu gniewu i czasu swej zapalczywości, Ps. 32 „Beati, quorum remissae sunt iniquitates” – Szczęśliwy, komu grzechy odpuszczon, Ps. 38 „Domine, ne in furore tuo arguas me”, – Czasu gniewu i czasu Twej popędliwości, Ps. 50 „Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam” – Boże w miłosierdziu Swoim nieprzebrany, Ps. 102 „Domine, exaudi orationem meam” – Usłysz prośby moje, Boże litościwy, Ps. 130 „De profundis clamavi ad te Domine” – W troskach głębokich ponurzony, Ps. 143 „Domine, exaudi orationem meam” – Wysłuchaj, wieczny Boże, prośby moje.

Opracowania „psalmów pokutnych” podjęli się tacy kompozytorzy jak Orlando di Lassus 1584 r. (Szkoła Rzymska – renesans) i Mikołaj Gomółka (polski renesans). Polskojęzyczne opracowania „psalmów pokutnych” reprezentuje Mikołaj Gomółka w zbiorze "Melodia na Psałteż Polski" (polski renesans): Opracowania psalmów Mikołaja Gomółki, ze względu na zwartą formę mogą posłużyć do oprawy muzycznej Mszy św. (na wejście, przygotowanie darów, lub komunię).

W muzyce dziewiętnastowiecznej mamy pieśń Feliksa Nowowiejskiego „Parce Domine” oparta na melodii autentycznej antyfony gregoriańskiej w opracowaniu na chór mieszany. Do łatwiejszej literatury na chór mieszany należą kompozycje i opracowania pieśni kościelnych ks. Józefa Łasia. Napisał pieśń „Bracia nadeszła godzina” do tekstu S. Ziemińskiego. Wśród jego opracowań znajdują się także pieśni: „Bądź mi litościw”, „Do Ciebie z serca”, O Panie, z nami”.

Druga część Wielkiego Postu rozpoczyna się upamiętnieniem Uroczystego Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, który „daje początek obchodom Wielkiego Tygodnia” (Patrz: Tamże s. 191). Niedziela Palmowa czyli Męki Pańskiej rozpoczyna czas rozważania tajemnicy odkupieńczej Męki i Śmierci Chrystusa na Krzyżu. Zgodnie z tradycją Kościoła Powszechnego Msza Główna – Summa rozpoczyna się tzw. „Pamiątką Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy” (Patrz: Mszał z czytaniami Kszięgarnia Św. Jacka Katowice 2001, s. 335) w innym kościele, bądź wyznaczonym, stosownym miejscu skąd wyrusza procesja do kościoła, w którym odprawiana jest Msza św. „Pamiątka Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy zawiera antyfonę Hosanna Synowi Dawidowymu. Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie. O, Królu izraelski. Hosanna na wysokości” (Patrz: Tamże: s. 335).

W trakcie procesji do kościoła śpiewa się antyfony przeplatane psalmami: „Dzieci hebrajskie” albo „Dzieci wołały: Hosanna na wysokości” a następnie Hymn do Chrystusa Króla. Odpowiednikami powyższych antyfon są pieśni pod tymi samymi tytułami oraz pieśni: „Hołd Tobie… Przejęty świętą radością”, „Hołd Tobie… Ty jesteś Królem”, Wjeżdża Król nasz”, „Jerozolimo, chwal Pana”.

Okres pasyjny (Niedziela Palmowa – Wielki Czwartek), oznacza rozważanie Męki Pańskiej oraz wydarzeń z Ewangelii poprzedzających triumfalny wjazd Jezusa do Jerozolimy i Ostatniej Wieczerzy. W Niedzielę Palmową jest czytana Pasja – czyli Męka Pańska. Wówczas śpiewa się pieśni i inne formy kościelne (antyfona, motet) o tematyce pasyjnej. Wśród najczęściej śpiewanych pieśni pasyjnych znajdują się: „Ach mój Jezu jak Ty Klęczysz”, „Panie, Ty Widzisz”, „Ogrodzie Oliwny” (pieśń mająca źródło w śpiewie In Monte Olivetti – wielokrotnie opracowywanym przez mistrzów jak: G. P. da Palestrina, O. di Lassus, C. G. da Venoza).

„Przez cały czas Wielkiego Postu pieśni o tematyce pasyjnej śpiewać można i nawet należy na nabożeństwach Drogi Krzyżowej, Gorzkich Żali, lub przed i po zakończeniu Mszy świętej”.

Na koniec obecnych rozważań, zachęcam do lektury pieśni pokutnej „Pan Jezus grzechy”. Pieśń pochodzi z Opactwa Benedyktynów w Tyńcu.

[Rozmiar: 56073 bajtów]

2. Chrystus krzyżową śmiercią wysłużył łaskę nam,
Otworzył dla nas niebo, chce wszystkich widzieć tam.
O, Zbawco mój i Panie, już będę lepiej żył,
Bym Ciebie ujrzał w niebie, na zawsze z Tobą był.

3. Pan Jezus choć umiera, Zwycięskim Królem jest!
Na krzyżu wszak pokonał ciemności, zło i śmierć!
Kłaniamy Ci się, Panie, błogosławimy wraz,
Żeś przez swą śmierć z miłości odkupić raczył nas.

ŚWIĘTE TRIDUUM PASCHALNE

Triduum Paschalne w liturgii łacińskiej jest to czas, kiedy Kościół sprawuje największe misteria ludzkiego odkupienia. Określa się go „Triduum Chrystusa ukrzyżowanego, pogrzebanego i wskrzeszonego... Uobecnia się wtedy i uskutecznia misterium Paschy – przejścia Pana z tego świata do Ojca przez Krzyż do Zmartwychwstania i Chwały” (Patrz: Śpiewnik Wawelski część II Towarzyszenie organowe Tom I zeszyt 2 Wielki Post – Wielkanoc Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 191). Triduum Paschalne rozpoczyna się Mszą Wieczorną w Wielki Czwartek, kończy nieszporami w Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego to znaczy, w niedzielę wielkanocną. „Poprzez sprawowanie tego misterium w znakach liturgicznych i sakramentalnych Kościół jednoczy się wewnętrznie z Chrystusem, swoim Oblubieńcem” (Patrz: tamże 191).

Msza św. sprawowana w wieczór Wielkiego Czwartku – Msza Wieczerzy Pańskiej, wprowadza nas w moment, kiedy Pan Jezus tej nocy, w której został wydany z nieskończonej miłości do człowieka ofiarował się Bogu Ojcu. Ta ofiara jest ponawiana pod postaciami chleba i wina. W pieśni powinna dominować tematyka pasyjna oraz tematyka miłości braterskiej i służebnej. Staranna oprawa muzyczna skłania organizatorów muzycznej oprawy do sięgnięcia po antyfony mszalne w postaci śpiewów własnych lub samych tekstów, pomocnych we właściwym doborze pieśni i utworów liturgicznych.

Formularz Mszy Wieczerzy Pańskiej zawiera obrzęd „Umywania nóg”. Po homilii Ministranci prowadzą wybranych mężczyzn do ław przygotowanych w odpowiednim miejscu. Kapłan, jeśli trzeba, zdejmuje ornat i podchodzi do każdego z mężczyzn, polewa wodą jego stopy i wyciera je. W tym czasie śpiewa się antyfony lub inne odpowiednie pieśni. Tematyka antyfon nawiązuje do fragmentu Ewangelii, kiedy Chrystus umywał Apostołom nogi, o przykazaniu miłości, znaczeniu „Wiary, Nadziei i Miłości” z podkreśleniem, iż po miłości poznaje się uczniów Chrystusa.

Zgodnie z polską tradycją w Kościele łacińskim podczas śpiewania hymnu Gloria – „Chwała na wysokości Bogu” następuje tzw. „zawiązanie dzwonów”, wówczas milkną też organy. Trwa to do hymnu „Gloria” podczas Mszy Wigilii Paschalnej w Wielką Sobotę. Wszelkie śpiewy, w tym czasie odbywają się a capella (bez towarzyszenia instrumentów). Do ubogacenia liturgii przydają się wtedy utwory chóralne jedno i wielogłosowe zarówno słynnych mistrzów, jak również proste pieśni poprawnie sharmonizowane i opracowane na chór a capella w formie wielogłosowej.

W Wielki Piątek Chrystus został ofiarowany jako nasza Pascha. Kościół pochylając się nad męką swojego Pana i Zbawiciela adoruje Krzyż, wspomina swoje narodzenie z boku Chrystusa umierającego i wstawia się do Boga za zbawienie całego świata. W Kościele tego dnia oraz w Wielką Sobotę, zgodnie z najstarszą tradycją nie sprawuje się Mszy św.

Liturgia Męki Pańskiej składa się z czterech części: liturgii słowa, adoracji Krzyża, Komunii i przeniesienia Najświętszego Sakramentu do Grobu Pańskiego.

Do wielkopiątkowego repertuaru liturgicznego z pewnością należą Improperia – w dosłownym tłumaczeniu – skargi, narzekania. Pochodzą z obrządku galijskiego. W skład liturgii rzymskiej weszły ok. roku 1200. Śpiewa się je podczas adoracji Krzyża Św. Improperia składają się z trzech starotestamentowych wyjątków z pisma proroków Popule meus, Quia eduxisti per desertum i Quid ultra debui facere tibi. W polskiej tradycji ludowej, improperia są znane jako pieśń „Ludu mój ludu”.

Wśród najpiękniejszych utworów o tej tematyce znajdują się renesansowe dzieła autorstwa Tomasa Luisa Victorii i Giovanniego Pierluigiego da Palestriny śpiewane tradycyjnie w Kaplicy Sykstyńskiej od roku 1560 do dziś. W literaturze polskiej figuruje kompozycja Stanisława Moniuszki. Po improperiach następują suplikacje tzw. Trisagion Podczas Komunii można śpiewać stosowne do tego momentu pieśni. Po udzieleniu Komunii św., Najświętszy Sakrament zostaje przeniesiony do Grobu Pańskiego.

Obchody Wigilii Paschalnej (w wielką noc), poprzedza zakończenie adoracji przy Grobie Pańskim i wystawieniu figury Chrystusa Zmartwychwstałego.

Wigilia Paschalna składa się z następujących części: Obrzędu światła – poświęcenie ognia i przygotowanie paschału, procesja do kościoła i orędzie wielkanocne (Exultet). Część druga: Liturgia słowa – czytania i psalmy, hymn „Chwała na wysokości Bogu, kolekta i śpiew przed Ewangelią Alleluja. Część trzecia: Liturgia chrzcielna (po homilii) – błogosławieństwo wody chrzcielnej, udzielenie chrztu i bierzmowania, odmówienie przyrzeczeń złożonych na chrzcie świętym.

W czasie liturgii chrzcielnej śpiewna jest litania do wszystkich świętych. Śpiewają ją dwaj kantorzy na zmianę, lud odpowiada: zmiłuj się nad nami, módl się za nami. Część czwarta: Liturgia Eucharystyczna – rozpoczyna się przygotowaniem darów. Dalszy ciąg uroczystości odbywa się jak na każdej innej uroczystej mszy. W śpiewie liturgicznym obowiązują już antyfony i pieśni wielkanocne.

Kolejnym punktem obchodów Św. Triduum Paschalnego jest Procesja Rezurekcyjna. W zależności od zwyczajów i miejscowych warunków, procesja może się odbywać tuż po Wigilii Paschalnej albo rano przed pierwszą mszą. Procesja Rezurekcyjna jest uroczystym ogłoszeniem zmartwychwstania Chrystusa i wezwaniem całego stworzenia do udziału w triumfie Zmartwychwstałego. Procesja Rezurekcyjna rano rozpoczyna się introitem – czyli antyfoną na wejście śpiewaną przez chór, albo stosowna pieśnią. W trakcie procesji śpiewamy pieśni „Wesoły nam dzień dziś nastał”, „Chrystus zmartwychwstan jest”. Procesja kończy się błogosławieństwem Najświetszym Sakramentem.

Triduum, jak już wcześniej zostało wspomniane wieńczą uroczyste nieszpory. Uroczysta oprawa mszy w Wigilię Paschalną jak i w Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego powinna być okazją do sięgania po rozmaite formy muzyki kościelnej, które nadają liturgii uroczysty i radosny charakter. W ramach części stałych mszy wielkanocnej można wykonać pierwszą mszę gregoriańską. Szczególnie podniosły charakter posiada muzyka organowa: monumentalna, pełna blasku na zakończenie mszy św., i przejmująca, śpiewna w formie intermezza między śpiewami na ofiarowanie i komunię. Ubogaca ona duchowo wiernych skłania ku większej pobożności i pięknu Bożego Majestatu.

Najbardziej wszystkim jest znany chór „Alleluja” z oratorium „Mesjasz” Jerzego Fryderyka Handla, posiadający wiele opracowań. W repertuarze pieśniowym nie należy zapomnieć o opracowaniach na chór mieszany np. Tomasza Flaszy, które z łatwością mogą wykonywać chóry amatorskie.

Zachęcam do lektury śpiewu przeznaczonego na Wielki Czwartek Pange lingua – „Sław języku tajemnicę”. Autorem średniowiecznego tekstu na melodię Tamtum ergo Sacramentum – „Przed tak wielkim Sakramentem” (melodia gregoriańska), jest św. Tomasz z Akwinu. Śpiew o budowie zwrotkowej jest włączony do liturgii jako śpiew własny. Pange lingua jest wykonywany podczas procesji z Najświętszym Sakramentem na tzw. miejsce przechowania – do kaplicy.

[Rozmiar: 37084 bajtów]

2. Z Panny czystej narodzony,
Posłan zbawić ludzki ród,
Gdy po świecie na wsze strony
Ziarno słowa rzucił w lud,
Wtedy cudem niezgłębionym
Zamkną swej pielgrzymki trud.

3. W noc ostatnią przy wieczerzy
Z tymi, których braćmi zwał,
Pełniąc wszystko, jak należy,
Czego przepis prawny chciał.
Sam Dwunastu się powierzył
I za pokarm z rąk swych dał.

4. Słowem więc Wcielone Słowo
Chleb zamienia w Ciało swe.
Wino Krwią jest Chrystusową,
Darmo wzrok to widzieć chce:
Tylko wiara Bożą mową
Pewność o tym w serca śle. Amen.

WIELKANOC

Poprzedni artykuł był przedmiotem rozważania o Świętym Triduum Paschalnym jako tajemnicy męki Pańskiej, śmierci krzyżowej i zmartwychwstania. Wejście w trzeci etap Triduum Paschalnego rozpoczyna obchody największego święta w liturgii rzymskiej – Zmartwychwstania Pańskiego. Liturgiczny obchód, jak było przedstawione w artykule o Świętym Triduum Paschalnym, kieruje nas do odnowienia przymierza z Bogiem, wyrażonym odnowieniem przyrzeczeń chrzcielnych podczas Liturgii Wigilii Paschalnej. Wraz z nieszporami rozpoczyna się okres wielkanocny, trwa pięćdziesiąt dni, licząc od Wigilii Paschalnej do Niedzieli Zesłania Ducha Świętego. „Czas ten obchodzony jest z największą radością, bo Odkupiciel dokonał wyzwolenia ze zła i dał nam siłę kroczenia Jego śladami w całym blasku objawił nam miłość i miłosierdzie”. Wielkanoc – okres liturgiczny, przez Kościół obchodzony jest z nieustanną radością jako jeden wielki dzień świąteczny.

Przebieg okresu wielkanocnego w kontekście doboru pieśni bardzo pięknie przedstawiła redakcja „Śpiewnika Wawelskiego” z roku 1999. Ukazuje nam kilka etapów liturgicznych:
 1. I niedzielę jako początku wszystkich niedziel, podczas której śpiewamy wyłącznie pieśni o zmartwychwstaniu Pańskim: „Otrzyjcie już łzy płaczący”, Wesoły nam dzień”, Wysławiajmy Chrysta Pana”.
 2. Oktawę Zmartwychwstania oraz II i III niedzielę Wielkanocy – ukazują nam spotkania ze Zmartwychwstałym. Wskazany jest wybór pieśni opisujących poranek Wielkanocny i ukazywanie się Chrystusa: „Alleluja biją dzwony”, „Wstał Pan Chrystus”, „Zwycięzca śmierci”
 3. IV niedzielę wraz z tygodniem po niej następującym – poświęconej Dobremu Pasterzowi, a zatem i tematyce powołań do służby w Kościele. Stosowane będą pieśni o Chrystusie Pasterzu i Powołaniu: „Jezusowi cześć i chwała”, „Nie zna śmierci”, „Zmartwychpowstał Pan prawdziwie”
 4. Od V niedzieli do Wniebowstąpienia Pańskiego, dzięki słuchaniu arcykapłańskiej modlitwy Pana w wieczerniku, ma się pogłębić w nas świadomość i wiara w Pana Zmartwychwstałego i obecnego w Eucharystii. W doborze pieśni trzeba zabiegać o wyeksponowanie słów, które podkreślają tajemnicę zjednoczenia się uczniów z Chrystusem. Wśród wielu pieśni o Wniebowstąpieniu Pańskim na uwagę zasługują: „Chrystus Pan w niebo wstępuje”, „Otoczon gronem świętych aniołów”, „Pan Jezus w niebo wstępuje”, „Witaj, witaj dniu”
 5. W ostatnie 10 dni okresu wielkanocnego przygotowujemy się na nowy dar Ducha Świętego. Wybór pieśni do Ducha Świętego jest duży. Obok znanego hymnu „Przybądź Duchu Stworzycielu” są inne pieśni jak: „Boski nasz Pocieszycielu”, Duchu Ogniu”, „Duchu Najświętszy otwórz usta moje”, Duch Pański napełnił okrąg ziemi”, „Pamiątkę dnia świątecznego”.

Przy doborze pieśni do mszy w poszczególne niedziele wielkanocne trzeba wiedzieć, że pieśni w wielu przypadkach są merytorycznie wielowątkowe. Mowa w nich o zmartwychwstaniu Chrystusa, poranku dnia zmartwychwstania, Odkupicielu – Pasterzu, który utorował drogę do zbawienia pokonując śmierć, piekło i szatana. Zatem niektóre pieśni mogą się powtórzyć w kolejnych tygodniach okresu wielkanocnego.

Druga niedziela w okresie wielkanocnym jest obchodzona jako Święto Miłosierdzia Bożego. Święto zostało oficjalnie ustanowione przez Papieża Jana Pawła II w roku 2000 wraz z kanonizacją św. Faustyny Kowalskiej. Tradycja pieśni ku czci Miłosierdzia Bożego jest stosunkowo młoda i zasób znanych przez lud pieśni jest mały. Znane pieśni to piosenki. Wydawnictwo św. Stanisława BM z Krakowa opublikowało w „Śpiewniku Wawelskim” 13 pieśni i śpiewów do wspólnego śpiewania z towarzyszeniem organowym. Cechuje je ciężar gatunkowy analogiczny do pozostałych, które śpiewamy podczas liturgii.

Wśród opracowań pieśni na chór mieszany znajduje się „Śpiewnik kościelny katolicki”. Zawiera pieśni wielkanocne oraz pieśni o wniebowstąpieniu Pańskim na głos z organami lub na chór mieszany zebrane i opracowane przez Tomasza Flaszę. Śpiewnik posiada opracowania pierwszych zwrotek pieśni. Ze względu na trudności ze zdobyciem kompletnych tekstów pieśni w ogólnodostępnych śpiewnikach, powstał aneks mający podtytuł „Największy zbiór pieśni nabożnych z nutami do śpiewu na dwa głosy”. Są też inne opracowania na chór jak np. autorstwa Józefa Łasia: „Alleluja! Dziś Chrystus Pan”, „Chrystus Pan zmartwychwstał”, „Chrystus zmartwychwstał jest”, „Już Zbawiciel”.

Do kompozycji w literaturze pieśniowej na chór mieszany należą utwory Józefa Łasia: „Ciesz się, Królowo”, „Cieszmy się dziś”, „Grajcie hymny”, „Niech radośnie biją dzwony”.

Po mszy w okresie wielkanocnym śpiewa się hymn do Matki Boskiej „Regina caeli laetare” – znana również jako śpiew „Raduj się nieba Królowo” „Regina caeli laetare” stanowiący lekturę w obecnym rozważaniu posiada długą historię. Data powstania śpiewu jest nieznana. Jest kilka hipotez. Oficjalnie przyjmuje się czas między IX a XII wiekiem. Według innych hipotez, powstanie hymnu przypisuje się papieżowi Grzegorzowi V a nawet papieżowi Św. Grzegorzowi I – Wielkiemu.

Z tym źródłem geneza śpiewu jest spowita pewną legendą: otóż w okresie wielkanocnym 596 roku miasto Rzym dotknęła zaraza. Papież zarządził błagalno – pokutną procesję z rzymskiego kościoła Ara Caeli do Bazyliki św. Piotra. Gdy procesja minęła Zamek Hadriana, uczestnicy usłyszeli „głos z wysokości” chwalący Maryję, Królową Nieba. Zaskoczony tym zjawiskiem i zachwycony anielskim śpiewem Ojciec święty odpowiedział „Módl się za nami do Boga Alleluja”. W tym samym momencie oczom pokutników ukazał się Anioł trzymający w ręku „miecz zarazy”. Na słowa papieża anioł schował miecz do pochwy i w tej samej chwili epidemia opuściła Rzym. Na pamiątkę tego wydarzenia zamek Hadriana przemianowano na zamek Świętego Anioła a słowa hymnu anielskiego zapisano na dachu kościoła Ara Caeli. Kilka wieków później dopisano do wezwania wersy tworząc obecny hymn.

Hymn „Regina Caeli” był propagowany przez Franciszkanów. którzy włączyli śpiew do swojego brewiarza. W 1742 roku papież Benedykt XIV zalecił śpiewanie hymnu przez cały okres wielkanocny. Melodia gregorjańska „Regina caeli została zapisana w oparciu o tradycję szkoły watykańskiej i szkoły Kardina. Ostatnia interpretuje chorał gregorjański opierając się na rękopisach: m. in. sugeruje nie łączyć nut na tej samej wysokości. Łaciński tekst w polskim tłumaczeniu przedstawia się następująco: „Królowo nieba wesel się, alleluja, Bo Ten, któregoś nosiła, alleluja, Zmartwychpowstał jak powiedział, alleluja, Módl się za nami do Boga, alleluja.

[Rozmiar: 65337 bajtów]

OKRES ZWYKŁY

Nazwa tego okresu roku liturgicznego zdaniem niektórych teologów może się wydawać niefortunną i mylić jego sformułowaniem „zwykły”. Według nauki Kościoła jest to „czas wzrostu Kościoła, czas uświęcania się nauką Bożą i sakramentami. Trwa on najdłużej ze wszystkich okresów roku liturgicznego licząc 34 tygodnie. Rozpoczyna się Niedzielą Chrztu Pańskiego (po Uroczystości Objawienia Pańskiego – Trzech Króli), a kończy się sobotą poprzedzającą Uroczystość Chrystusa Króla. Okres zwykły jest podzielony na dwie części: pierwsza trwa od niedzieli Chrztu Pańskiego do wtorku przed środą popielcową, druga część zaczyna się od poniedziałku po Uroczystości Zesłania Ducha Św. do końca roku liturgicznego.

W celu przedstawienia okresu zwykłego posłużyłem się artykułem ks. Waldemara Babicza „Okres zwykły czy czas wyjątkowy”. Autor artykułu w ciekawy sposób pisze o bogactwie uroczystości, świąt, nabożeństw: majowych, czerwcowych, różańcowych – można byłoby jeszcze dodać: nabożeństw fatimskich (każdego trzynastego dnia miesiąca).

Każda niedziela, uroczystość, święto, wspomnienie poza pewnymi wyjątkami posiada własne antyfony. W innym przypadku są używane antyfony zamieszczone w tzw. „Mszach wspólnych”: o Matce Bożej, Dziewicach, Doktorze Kościoła, Męczennikach… Bogaty zasób pieśni kościelnej pozwala na właściwą oprawę każdej Mszy.

Z uwagi na to, iż niektóre pieśni posiadają treści pasujące do wielu okazji, zostały pogrupowane na działy: pieśni mszalne, pieśni o Najświętszym Sakramencie, pieśni przygodne, pieśni na Święta Pańskie, pieśni Maryjne, pieśni o świętych i psalmy przybierające formę pieśni.

Pieśni mszalne… są spuścizną wieków – równocześnie są historycznym dowodem na pobożność wiernych oraz na ich szczególne miejsce w liturgii. I choć może pieśni te w swoich poszczególnych zwrotkach… nie zgadzają się z czynnościami liturgicznymi…, zgodnie z tezą reformy soborowej, to powinny znaleźć sobie właściwe miejsce w liturgii sprawowanej dzisiaj”(Patrz: Śpiewnik Wawelski część II Towarzyszenie organowe Tom III zeszyt 1 Pieśni do Najświętszego Sakramentu i Mszalne, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 75).

Pieśni ku czci Eucharystii mają wyrazić przez jedność głosów duchowe zjednoczenie przyjmujących Komunię, ukazać radość serc i nadać bardziej braterski i uroczysty charakter procesji komunijnej (OWMR 56)”… Kongregacja Kultu Bożego(1967 r.) jednakże określiła: nie wystarcza, by pieśń była eucharystyczna; jest rzeczą właściwą aby śpiew odpowiadał częściom Mszy Świętej, świętom lub okresom liturgicznym (MS 36). Podobnie określał to List Okólny Kongregacji (1988 r.), że śpiewy w celebracjach, zwłaszcza Eucharystii, a także w nabożeństwach, niech będą zgodne z charakterem okresu (liturgicznego) i jak najbardziej odpowiadają tekstom liturgicznym (Kongregacja Kultu Bożego, List Okólny o przygotowaniu i obchodzie świąt Paschalnych, 16 I 1988). Te rozporządzenia wskazują na pierwszeństwo śpiewów – pieśni odpowiadających częściom mszy w tym Komunii. „Śpiewy zaś podczas adoracji Najświętszego Sakramentu stają się hymnem Oblubienicy, jaką jest Kościół wielbiący swojego Boskiego Odkupiciela, obecnego pod postacią chleba” (Patrz: Tamże: s. 9).

Pieśni przygodne, jak wszystkie pieśni religijne są wyrazem pobożności wspólnoty ludu bożego. Pieśni przygodne są obecne w czasie liturgii (w ciągu roku), na nabożeństwach a nawet w czasie codziennych obowiązków. Często są utożsamiane z okresem zwykłym, chociaż różnorodna ich tematyka wykracza po za ramy okresu zwykłego. Przykładem mogą być pieśni: „Kiedy ranne wstają zorze”, „Ojcze z niebios”, „Pójdź do Jezusa”, „Radośnie Panu hymn śpiewajmy” (chorał protestancki), „Cały świat niech śpiewa” (Ps 100 – 99), „Com przyrzekł Bogu” (pieśń chrzcielna, o wierność).

Śpiewy na: uroczystości Trójcy Przenajświętszej, Bożego Ciała, uroczystości Najświętszego Serca Pana Jezusa, Ofiarowania Pańskiego, Przemienienia Pańskiego, Podwyższenia Krzyża, rocznicy poświęcenia kościoła, Chrystusa Króla Wszechświata to pieśni okresu zwykłego przeznaczone na konkretne uroczystości Pańskie. „Każde… wspomnienie, święto, czy uroczystość Pana Jezusa, może i powinny stać się czasem modlitwy właściwą pieśnią liturgiczną – pieśnią, która przypomina wszystkie te prawdy, a zarazem staje się językiem rozmowy dzisiejszego człowieka z Bogiem.” (Patrz: Śpiewnik Wawelski część II Towarzyszenie organowe Tom II zeszyt 1 Pieśni na święta Pańskie, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 9),

Podobnie ma się sprawa z pieśniami o świętych, które należy śpiewać w dniu wspomnienia danego świętego, błogosławionego. W literaturze muzycznej jest wiele pieśni wyrażających żywoty i zasługi osób wyniesionych na ołtarze, często nie znanych lub zapomnianych. Wszystkim powinna być znana pieśń o wszystkich świętych „W Majestacie” W samym środku okresu zwykłego obchodzi się wspomnienie św. Marii Magdaleny (22 lipca). Na tą okazję powstała niegdyś pieśń „Maria Magdalena”, niestety trudno dostępna. Opowiada o życiu Marii Magdaleny przed jej nawróceniem i po nawróceniu, stawiając dobry przykład osoby wkraczającej na drogę zbawienia.

Pieśni liturgiczne o Matce Bożej opowiadają o jej cnotach i roli w dziejach zbawienia. „Są to pieśni – modlitwy – do Bożej Rodzicielki, aby ona zechciała prowadzić każdego człowieka drogą zbawienia. Pieśni te – wynikające często z głębokiej wiary autorów tekstu i melodii – pochodzą z ich wielkiej miłości do Jezusa i Maryi… Pieśni te śpiewamy we mszach wotywnych o Najświętszej Maryi Pannie oraz na nabożeństwach, które są dopełnieniem liturgicznych celebracji” (Patrz: Śpiewnik Wawelski część II Towarzyszenie organowe Tom II zeszyt 2 Pieśni Maryjne, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 1999 r. s. 95).

Zapraszam do lektury pieśni „Maria Magdalena. Tekst 1 i 2 zwrotki pochodzi z początku XVII w. Melodię znaleziono w śpiewniku Klonowskiego. W jednym z dawnych edycji Śpiewnika Archidiecezji Katowickiej dopisano wyjaśnienie będące zarazem streszczeniem tekstu pieśni. Brzmi ono: Pokutnica, nawrócona przez swego Zbawiciela, patrona Prowansji, pokutujących). Melodia nie jest ani durowa, ani też mollowa. Jest utrzymana w jednej ze skal kościelnych, zwaną „skalą frygijską”. Intonuje się ją od dźwięku „mi” (e) – po białych klawiszach.

[Rozmiar: 23346 bajtów]

2. Żyła ona w tym czasie, gdy się już narodził
Jezus Chrystus, Syn Boży w judzkiej ziemi chodził.

3. Gdy spotkała Chrystusa, życie swe zmieniła
I z miłości dla Niego pokutnicą była.

4. Gdy był ukrzyżowany, pod krzyżem klęczała;
Nogi Jego przebite łzami oblewała.

5. Chrystus się jej ukazał, gdy u grobu była;
Ona wieścią radosną uczniów pokrzepiła.

6. Bogu niech będą dzięki, w Trójcy Jedynemu,
Że nie da nigdy zginąć pokutującemu.

ANTYFONA

Antyfona (łac. Antiphona)…, jest jednym z najstarszych rodzajów psalmodii w Kościele”. Z greckiego tłumaczenia „(antifone - przeciwgłos, t. j. głos przeciwny, przeciwbrzmiący, vox reciproca, gdy śpiew jednego chóru drugiemu odpowiada)” (Patrz: Z. Gloger Encyklopedia staropolska, Tom I, Antyfona).

Polega on na naprzemiennym śpiewaniu dwóch chórów, chóru z wiernymi, kantora z chórem lub wiernymi. Antyfona często łączona jest z wersetami, zaczerpniętymi z psalmów lub kantyków (pieśni) będących cytatami ksiąg Pisma Świętego. Są też antyfony lub inne śpiewy wewnętrznie podzielone na mniejsze fragmenty przypisane całemu zgromadzeniu wiernych i scholi (części stałe mszy). Tradycja śpiewu antyfonalnego sięga czasów przedchrześcijańskich (starogreckiej i żydowskiej). „Śpiew antyfonalny znany był prawdopodobnie w II w., a na pewno od połowy IV w. w Antiochii. Z obrządku syryjskiego przyjął go do Kościoła zachodniego Św. Ambroży” (biskup Mediolanu 374 r.). Włączył ją razem z innymi formami muzyki jak psalm, hymn do śpiewu nazwanego jego imieniem „Ambrozjańskiego”.

Antyfona szczególne miejsce znalazła w chorale gregoriańskim. Pośród wszystkich tego rodzaju śpiewów wyłoniono ponad 1000 antyfon sklasyfikowanych w 40 – tu grupach. W liturgii łacińskiej są antyfony mszalne, przewidziane na cały rok liturgiczny. Są antyfony dobrze wszystkim znane jak: Regina Caeli laetare - Królowo nieba wesel się (Raduj się nieba Królowo). Antyfonę odmawia się od Wielkiej Soboty do niedzieli Świętej Trójcy włącznie(Patrz: www.sanctus.pl).Antyfonę odmawia się zawsze na stojąco. Antyfona Salve Regina - Witaj Królowo – odmawia się od niedzieli Trójcy Świętej aż do Adwentu jak również antyfonę Sub Tuum praesidium - Pod Twoją obronę. W literaturze pieśniowej znamy antyfony takie jak „Panie dobry jak chleb”, gdzie refren pełni rolę antyfony, czy też „Cały świat niech śpiewa”. Zasadę śpiewu antyfonalnego można zastosować także w pieśniach zwrotkowych, które posiadają wiele zwrotek jak „Ciebie Boga wysławiamy”.

W ramach materiału nutowego posłużę się znaną pieśnią adwentową „Oto Pan Bóg przyjdzie”. W przedstawionej wersji śpiewu mamy klasyczny przykład śpiewania naprzemiennego.

[Rozmiar: 85321 bajtów]

HYMN

Hymn (gr. hymnos), inaczej – pieśń sławiąca Boga (w starożytnej Grecji Apollina). W okresie chrześcijańskim ograniczono zakres terminu do utworów z nowym tekstem, w odróżnieniu od opierających się na tekstach Pisma Świętego psalmów i cantica. Hymnodia chrześcijańska wykształciła się w Kościele Wschodnim, głównie w Konstantynopolu i w Antiochii; za twórcę hymnodii Kościoła Wschodniego uważany jest Św. Ephrem z Syrii (306 – 373)… Przeniesienie hymnodii na grunt Kościoła Zachodniego przypisuje się św. Hilaremu, biskupowi Poitiers (zm. 366). Przypuszczalnie pisał on hymny na wzór syryjskich, z tym jednak, że używał tekstów łacińskich (a nie greckich, jak w Kościele Wschodnim). Ponieważ poza jednym wszystkie jego hymny zaginęły, za ojców hymnodii Kościoła Zachodniego uważa się obecnie Św. Ambrożego (zm. 397), Aureliusa Prudentiusa (zm. po 405) oraz Św. Augustyna (354 – 430), których hymny mają budowę zwrotkową, wierszowaną, melodykę zaś niemal całkowicie sylabiczną. Obecnie używa się w liturgii rzymskiej – katolickiej (głównie w oficjum) ok. 120 hymnów łacińskich, przy czym najbardziej typowa dla hymnów ambrozyjskich jest stopa jambiczna (wartość rytmiczna krótka – długa, nieakcentowana - aktcentowana)” (Patrz: A. Chodkowski Encyklopedia Muzyki Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2001 r. s. 373).

Do najbardziej znanych hymnów starożytnych należą części stałe Mszy św.: „Kyrie –stanowi pozostałość z szeregu modlitw błagalnych, stosowanych w dawnej liturgii, które skrócił papież Grzegorz Wielki” (Patrz: A. Lisecka U źródeł chorału gregoriańskiego).

Gloria – „Chwała na wysokości Bogu” – jest jednym z najstarszych i najpiękniejszych hymnów kościelnych. Często nazywany także hymnem anielskim, a to od pierwszych jego słów zaczerpniętych z Ewangelii wg św. Łukasza: „Chwała na wysokości Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli (Łk 2, 14). Słowa te wyśpiewali aniołowie zwiastując światu narodzenie jego Zbawiciela. Ten hymn jest także nazywany doksologią większą (określenie takie przyjęło się zwłaszcza w Kościołach wschodnich), gdyż jej adresatem jest cała Trójca Święta.

Ks. abp Antoni Nowowiejski pisze: „Ta doksologia skierowana do Ojca, Syna i Ducha Świętego przedstawia Mszę św. jako ofiarę pochwalną i ofiarę przebłagalną… Chwała na wysokości Bogu jest hymnem, ułożonym prozą, ale posiadającym zwrotki, na które składają się krótkie aklamacje, harmonijnie rymowane. Treść hymnu, pomijając część zaczerpniętą z Ewangelii Łukaszowej, można podzielić na dwie części: każda po dwie zwrotki (w sumie cztery zwrotki). Pierwsza część (pierwsze dwie zwrotki) opiewa chwałę Boga, a kolejne dwie zwrotki (druga część hymnu) wypraszają pokój dla ludzi dobrej woli(Patrz: P. Krakowczyk Chwała na wysokości Bogu). Podobnie charakter hymniczny posiadają Credo – Wierzę, Sanctus, - Święty, święty, oraz Agnus Dei. Do hymnów należą także: „Te Deum laudamus” (łac. Ciebie Boga wysławiamy) oraz „Veni Creator Spiritus” (Przybądź Duchu Stworzycielu).

Adam Kuśka - absolwent Akademii Muzycznej w Krakowie.
Członek zwyczajny Stowarzyszenia Polskich Muzyków Kościelnych.
Mieszka i pracuje w Parafii p.w. Bożego Ciała w Jankowicach Rybnickich.
Muzyka jest jego pasją, gra na organach, fortepianie i flecie, komponuje.

POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ