MISTYCZNE PODRÓŻE DO ŚWIĘTYCH MIEJSC

NORBERT NIESTOLIK

[Rozmiar: 80854 bajtów]

KARAIMNSKA KENESA I KIBINY

W czasie pobytu w litewskich Trokach możemy zetknąć się z kulturą i religią Karaimów. Wówczas zastanawiamy się skąd pochodzą. Być może są potomkami dawnych Chazarów, ludu koczowniczego pochodzenia tureckiego. Może Litwinami lub Żydami? Na Litwę przybyli w XIV wieku z Krymu, na zaproszenie wielkiego księcia litewskiego Witolda. Stanowili jego przyboczną gwardię i pracowali na jego zamku. W zamian zostali obdarowani ziemią oraz posiadali własną administrację. Wytwarzali doskonałą broń. Odznaczali się męstwem i wiernością wobec swojego chlebodawcy. Karaimowie mieszkali w oddzielnej dzielnicy, przez którą musieli przejechać wszyscy, którzy pragnęli dostać się na książęcy zamek. Stanowili mniejszość fascynującą pod względem etnicznym a zwłaszcza religijnym. Troki podzieliły się na dwie enklawy: karaimską i chrześcijańska. Karaimizm jako religia opiera się na dwóch podstawowych źródłach. Są nimi: Pięcioksiąg – zwłaszcza Dekalog a także tradycja nietalmudyczna jeżeli nie jest sprzeczna z Torą. Mojżesz uznawany jest za najważniejszego z Bożych proroków. Ponadto Karaimi uznają za proroków: Jezusa, Mahometa i Anana ben Dawida.

Religia karaimów osadzona jest również na dwóch podstawach, czyli: dziesięciorgu przykazaniach Bożych oraz dziesięciu aktach wiary. Brzmią one w następujący sposób: „Wszechmocny Bóg istnieje odwiecznie, jedność i potęga boska nie mogą być przyrównane do żadnej istoty i są niepojęte dla rozumu ludzkiego, wszystko co istnieje, od aniołów począwszy, a na najniższych istotach skończywszy zostało stworzone przez Boga, opatrzność Boża czuwa nad każdą istotą, Bóg natchnął duchem proroczym Mojżesza i przez niego zesłał prawo, pięcioksięgu ani zawartych w nim Dziesięciorga Przykazań nie można zmieniać ani uzupełniać, prorocy zawsze byli natchnieni duchem bożym, Bóg wyznaczył każdemu człowiekowi nagrodę i karę podług zasług i przewinień jego, wskrzeszenie zmarłych nastąpi w dniu Sądu Ostatecznego, Bóg wybawi świat poprzez zesłanie Mesjasza”. Modlitwa Karaimów składa się z trzech części: pochwały Boga, wyrażeniu wdzięczności Bogu, prośbie o wybaczenie grzechów i dobrodziejstwo na przyszłość. Karaimi wywodzą swoją nazwę od hebrajskiego „kara′ in” – „czytający”, „kar′ a”-„czytać, recytować”. Odrzucają wszelkie komentarze i interpretacje do pism, opierając się także na autorytaryzmie duchownych. Annan ben Dawid, czyli Annan syn Dawida z Basry, kodyfikator ich religii powiedział: „Szukajcie dokładnie w Biblii i nie polegajcie na własnym zdaniu”. Chodziło o powrót do czystej nauki Mojżesza i proroków. Współcześni Karaimi stanowią bardzo nieliczną grupę ludności. W Trokach żyje ich około stu. Mówią o sobie: „Jesteśmy jedynym narodem na świecie, który w całości może się spotkać na jednym weselu”. Dodać należy, że jeszcze niedawno dopuszczali małżeństwa tylko i wyłącznie w ramach swojej grupy etnicznej.

Perłą architektury karaimskiej jest miejscowa kienesa, czyli dom modlitwy. Nazwę zapożyczono od hebrajskiego słowa „kenes” – „zgromadzenie” a pośrednio od arabskiego „kanisa” – „dom muzułmański”. Podzielona jest na trzy podstawowe części: przedsionek, nawę główna przeznaczoną dla mężczyzn oraz balkon - babiniec dla kobiet. Centralną częścią kenesy jest echał. Wystrój wnętrza pozbawiony jest obrazów i ozdób. Trocką kenesę zbudowano w XVIII wieku w części Trok zwanej Karaimszczyzną. Ucierpiała w skutek kilku pożarów. Zbudowana została na planie kwadratu i nakryta łamanym dachem zwanym polskim. W Europie czynnych jest tylko pięć kenes. Poza trocką: w Wilnie, Stambule i dwie w Eupatorii na Krymie- mieście uznawanym za największe skupisko Karaimów na świecie. W Muzeum Karaimów możemy podziwiać pamiątki po trockich mieszkańcach tej grupy etnicznej. W kilku salach zgromadzono: stroje, zdjęcia, listy, przedmioty użytku codziennego, ozdoby i wytwory rękodzieła a także liczne publikacje książkowe.

Spacerując po karaimskiej części współczesnych Trok mijamy drewniane domki, których trzy okna skierowane są w stronę ulicy. Jedno z nich przeznaczono dla Boga, drugie dla właściciela a ostatnie dla gości. Domy przedzielają stylowe restauracje oblegane przez licznych turystów. Nieodłącznym atrybutem Karaimów jest ich kuchnia. Słynie z tzw. krupniku, czyli ziołowo-miodowej wódki, której receptura owiana jest tajemnicą. Karaimi słyną także z wyrobu słodkiej chałwy, lecz sztandarowym specjałem ich kuchni są pierogi nadziewane mięsem. Na przygotowanie karaimskich kibinów, bo taką nazwę noszą, potrzebujemy około dwóch godzin. 0,5 kg mąki należy zmieszać z łyżeczką soli. Do pierwszej miski dodajemy 0,5 kg masła a następnie całość dobrze zagniatamy. W drugiej misce należy roztrzepać 2 jajka i dodać do nich 200 g śmietany. Powstałą masę wlać do pierwszego naczynia. Następnie dodać 25 g drożdży, 0,5 łyżeczki cukru rozpuszczonego w 100 g ciepłego mleka. Ciasto należy wymieszać ręcznie i odstawić do wyrośnięcia. Ponownie ugnieść tak, aby nie kleiło się do rąk. Następnie przygotować krążki ciasta o średnicy około piętnastu centymetrów. Nałożyć farsz przygotowany z baraniny lub wieprzowiny, słodkiej kapusty, cebuli z dodatkiem soli i pieprzu. Ciasto trzeba zlepić i wykonać sploty a na górze dziurkę dla ujścia pary. Kibiny musimy posmarować żółtkiem a później piec przez około 20 minut na natłuszczonej blasze posypanej mąką. Piekarnik musi mieć temperaturę 200 stopni. Po upieczeniu kibiny będą suche i rumiane.

Będąc w Trokach musimy jeszcze odwiedzić co najmniej dwa miejsca: zamek oraz kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Zamek trocki położony jest nad jeziorem Galwe i jest rekonstrukcją z drugiej połowy XX wieku. Wzniesiony został znacznie wcześniej, w XIV-XV wieku przez wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta i jego syna Witolda. Ten drugi zakończył swój żywot właśnie tutaj w roku 1430. Po roku 1375 Kiejstut przeniósł do Nowych Trok stolicę swojego księstwa i stąd zrodziła się potrzeba budowy murowanej warowni na półwyspie. W głównym ołtarzu kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny znajduje się obraz Matki Bożej Trockiej, która prawą ręką podtrzymuje siedzącego na Jej kolanach maleńkiego Jezusa a w lewej ręce trzyma gałązkę z trzema kwiatami. Według miejscowej legendy obraz jest darem cesarza bizantyjskiego Manuela II dla księcia Witolda z okazji jego chrztu. 4 września 1718 roku, na mocy aktu papieża Klemensa XI, biskup wileński Konstanty Kazimierz Brzostowski dokonał koronacji obrazu. Był to drugi, po Matce Bożej Częstochowskiej, wizerunek Matki Chrystusa koronowany na ziemiach Rzeczpospolitej. Słynie on licznymi cudami a modlili się przed nim, między innymi: Stefan Czarniecki, król Jan Kazimierz oraz król Jan III Sobieski.

Czas opuścić gościnne Troki, niewielkie miasteczko leżące około trzydzieści kilometrów od stołecznego Wilna. Dokonujemy ostatnich zakupów. Do naszych plecaków spakowaliśmy jeszcze ciepłe kibiny. W domu poczęstujemy naszych bliskich tym jakże oryginalnym wytworem karaimskiej kuchni. W czasie długiej podróży rodzi się refleksja dotycząca dalszych losów karaimskiej grupy etnicznej i religijnej. Ich geneza sięga ziem dzisiejszego Iraku, Iranu i Izraela. Później zamieszkali w granicach Bizancjum i na terenie państwa Seldżuków oraz na Krymie. Dzisiaj zamieszkują niewielkie skupiska w Rosji, na Ukrainie, w Izraelu, w Turcji, Egipcie, na Bliskim Wschodzie, w obu Amerykach, Australii, Europie Zachodniej i na Litwie. W Polsce istnieje Karaimski Związek Religijny RP liczący około stu dwudziestu członków oraz Związek Karaimów w Polsce. W Warszawie czynny jest jedyny ich cmentarz. Karaimi obecni są w Internecie, wydają publikacje książkowe w Oficynie Wydawniczej „Bitik”. Redagują pismo „Awazynyz”. W liturgii kultywują swój język. Do roku 1992 istniała karaimska gmina wyznaniowa we Wrocławiu, której przewodził hazzan Rafał Abkowicz. Liczbę Karaimów w Europie szacuje się na poziomie półtora tysiąca, co musi budzić obawy o ich przyszłość. W Narodowym Spisie Powszechnym w Polsce w roku 2011 narodowość karaimska zadeklarowało 346 osób.

[Rozmiar: 127587 bajtów] [Rozmiar: 100837 bajtów] [Rozmiar: 118750 bajtów] [Rozmiar: 180616 bajtów] [Rozmiar: 101206 bajtów] [Rozmiar: 51098 bajtów] [Rozmiar: 83380 bajtów] [Rozmiar: 113266 bajtów] [Rozmiar: 44152 bajtów] [Rozmiar: 66713 bajtów] [Rozmiar: 125482 bajtów]

Fot. Norbert Niestolik

POWRÓT

POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ